Президент Украины Владимир Зеленский

Мутахассислар Зеленский президентлигининг биринчи йилини сарҳисоб қилдилар

358
(Янгиланган 18:48 20.05.2020)
Экспертларнинг фикрига кўра, Зеленский шу вақтга қадар президент бўлишликни ўрганди, аммо у ҳалигача ушбу кеманинг рулини қандай бошқаришни тушунмай келмоқда.

ТОШКЕНТ, 20 май - Sputnik. Бир йил олдин Украина Президенти Владимир Зеленскийнинг инаугурацияси бўлиб ўтди. Сиёсий тажрибага эга бўлмаган ҳолда, у ушбу лавозимда ўзидан олдин президент бўлган номзод Петр Порошенко устидан иккинчи босқичда йирик 73 фоиз овоз натижаси билан ғалаба қозонган эди. РИА Новости хабарига асосан.

Бу вақт ичида Зеленский ўзининг сайловолди кампаниясидаги баъзи ваъдаларини, хусусан, депутатлар дахлсизлигини бекор қилишга эришди. Шу билан бирга, у ваъда қилган Донбассдаги тинчликни олиб келмади. Шунингдек, у қўлида мисли кўрилмаган ҳокимиятга эга бўла туриб, мамлакатни ислоҳ қилиш ва "қашшоқлик даврини" енгиб ўтиш борасида жиддий ютуқларга эриша олмади. Шунингдек, йўқ қилишга ваъда берган, аммо ҳануз лавозимларга одамларни тайинлашда "қариндошлик" каби усуллардан фойдаланилаётганлиги учун танқид қилинмоқда. Кадрлар етишмаслиги ҳам унинг фаолиятининг самарадорлигига таъсир қилмоқда: кўпинча асосий лавозимларга номзодлар йўқ ёки улар олдинги амалдорлар орасидан қидирилишига тўғри келмоқда.

Жуда кутилаётганига қарамай, Россия билан муносабатларни нормаллаштириш ҳам амалга ошмади: Зеленскийнинг офиси томонидан Россияга қарши риторика сезиларли даражада камайди, аммо янги президент Россия Федерациясини Украина шарқидаги можарода айблашда давом этмоқда ва Москвага қарши санкцияларни кучайтиришга чақирмоқда.

РИА Новости суҳбатда бўлган экспертларнинг фикрига кўра, Зеленский "шу вақтгача президент бўлишликни ўрганди, аммо у ҳалига ушбу кеманинг рулини қандай бошқаришни тушунмай келмоқда".

Давлат раҳбари лавозимидаги биринчи йилини сарҳисоб қила туриб, Зеленский ўзини камроқ ишонувчан ва қаттиқроқ бўлганини, аммо янги ролга ҳали кўникмаганлигини айтди.

"Турборежим"

Зеленскийнинг раҳбарлиги йилида мамлакатда юз берган барча ўзгаришлар "турборежими"да амалга оширилди -  президентнинг узоқ вақтлардан бери қўлланилиб келаётган қоидалар ва узоқ вақт ишлаётган амалдорларни ўта тез равишда алмаштиришни ва Верховная Радада (Украинадаги парламент – таҳр.) қарорларни тез қабул қилиниши истаги айнан шундай аталмоқда. Зеленскийнинг инаугурация кунининг ўзида биринчи қарори парламентни тарқатиб юбориш ва ўтган ёзда бўлиб ўтган муддатидан олдин сайловларни эълон қилиш бўлди. Натижада, президентпараст партия 246 ўринга эга бўлди (талаб қилинадиган 226 ўрнига) ва мустақил равишда коалиция тузди.

Мухолифатнинг енгил қўли билан Украина сиёсатида "яшил принтер" атамаси пайдо бўлди, чунки "Слуги народа" (халқ хизматчилари) депутатлари фаолиятининг бошида деярли сутка бўйи қонунларга ёқлаб овоз беришган, шу билан бирга улар қонунлар матнларига ҳатто қарашмаган ҳам. "Хизматкорлар"нинг партиявий белгилари яшил рангга бўялганлиги туфайли, принтер яшил деб номланди.

Рада бир йилдан оз вақт ичида ҳақиқатан ҳам 180 дан ортиқ қонунларни қабул қилишга муваффақ бўлди. Зеленскийнинг атрофидагилари депутатларни дахлсизлик ҳуқуқидан маҳрум қилиш борасида конституцияга ўзгартириш киритишга муваффақ бўлишди. Амалдаги президент ҳокимият тепасига келишидан олдин бу ғояга Рада томонидан йиллар давомида тўсқинлик қилиб келинди. Шу билан бирга, қонунчиликдаги янгиликлар шундан иборатки, энди депутатга қарши ишни фақатгина президентнинг таклифига биноан парламент томонидан тайинланадиган бош прокурор қўзғатиши мумкин. Зеленскийнинг ташаббуси билан Рада импичмент тўғрисида қонунни ва очиқ минтақавий рўйхатларни назарда тутувчи янги сайлов кодексини қабул қилди.

Кадрлар етишмовчилиги ва "қариндошчилик"

Зеленский раҳбарлигининг асосий муаммоси кадрлар сиёсати бўлди: ҳокимиятга мамлакатни бошқариш учун командаси бўлмаган одам келди. Сиёсатга иложи борича кўпроқ янги одамларни жалб қилиш бўйича сайловлди ғояси ҳам муваффақиятсиз бўлди.

"Зеленский ва сайловчилар, ҳамма нарсани тез фурсатларда блокдан чиқариш учун шунчаки янги одамлар жалб қилинса етарли деб ўйладилар. Бу ундай бўлиб чиқмади. Мураккаб муаммоларни тез ва содда ҳал қилиб бўлмайди", - дейди украиналик сиёсатшунос Владимир Фесенко.

"Халқ хизматчилари" депутатлари орасида янги чеҳралар тез орада "эски"га айланди. Ҳокимият партияси деярли норасмий таъсир гуруҳларига бўлиниб кетди ва анчадан бери беқарор ишлаб келмоқда. Ер бозори ва "Коломойскийга қарши" қонун бўйича сўнгги муҳим овоз беришлар шуни кўрсатдики, Зеленский Радада энди барқарор коалицияга эга эмас.

"У жамоани шошилинч йиққани сабабли, бу жамоанинг инитзомлилиги ва сафарбарлигининг ягона мезони – бу Зеленскийнинг ўзи. Чунки мафкуравий ёки қиймат омиллари йўқ. Зеленский бўлмаса, унинг ўзи яратган тизим ҳам бўлмайди", - дейди Фесенко.

Кадрларнинг самарасиз сиёсати Украина иқтисодиётида ҳам муаммоларга олиб келди. Бош вазир Алексей Гончарук бошчилигидаги Зеленскийнинг биринчи ҳукумати давлат бюджетига тушумлар бўйича муваффақиятсизликка учради, бу эса ижтимоий тўловлар билан боғлиқ муаммоларни келтириб чиқарди ва натижада вазирлар маҳкамаси ишдан бўшатилди. Гончарук ўрнига Денис Шмигал келди. Айни пайтда, Зеленский офиси кетган Гончарук ҳукуматининг баъзи аъзолари ўрнига ҳануз одам қидирмоқда. Украина Радаси ушбу вазирлар маҳкамаси ҳам тез орада истеъфога чиқишини истисно қилмайди, чунки коронавирус эпидемияси авж олган пайтда иқтисодиётни барқарорлаштириш режасини таклиф қила олмаяпти.

"Кадрлар сиёсатида ҳайратланарли ҳодисалар рўй бермоқда – ҳокимиятга нафақат шунчаки ўтмишдаги одамлар қайтяпти, балки жуда шубҳали сиёсий таржимаи ҳолга эга одамлар. Ва барча лагерлар: (собиқ президент) Виктор Януковичнинг лагеридан ҳам ва Петр Порошенконинг лагеридан ҳам. Муайян кадрлар сиёсати йўқлиги равшан", - деб ёзди "Новое время"нашри кологкасида "Центр UA" жамоат ташкилоти раҳбари Олег Рыбачук.

Украина Сиёсат менеджменти ва таҳлили институти директори Руслан Бортникнинг фикрига кўра, кадрлар сиёсатидаги хатолар яққол кўриниб турибди, чунки олти ой ўтгач Зеленский ҳукумат, бош прокурор ва президент девони раҳбарини ўзгартиришига тўғри келди. "Бу шуни кўрсатадики, унинг кадрлар сиёсати муайян тизимга эга эмас, ҳукуматга тасодифий одамлар келиб қоляпти ва ҳатто рейтинг пасайиши ҳисобига улардан тезда ҳалос бўлишга тўғри келмоқда", - деди эксперт РИА Новости агентлигига.

Зеленский сайловда ғолиб бўлиши сабаларидан бири, олдинги президентларда бўлгани каби, дўстлари ва қариндошларини ҳокимиятга тайинламаслик ҳақидаги ваъдаси бўлган.

"Хавотир олманг. Бизда қариндошчилик бўлмайди", - деб жавоб берди Зеленский 2019 йил апрел ойида журналистларнинг ҳукумат лавозимларига кимларни тайинлаши тўғрисидаги саволига. Бир йилдан сўнг, "95 Квартал Студияси" нинг навбатдаги иштирокчисининг давлат лавозимларига тайинланишига украиналиклар ҳайрон бўлмай қўйдилар.

Зеленский ўзининг биринчи қарорлари билан болалик дўсти, илгари "Квартал 95" МЧЖ раҳбари бўлиб ишлаган Иван Бакановни Хавфсизлик хизмати раҳбари этиб тайинлади. Зеленскийнинг қадимги дўсти ва бизнес-ҳамкори, "Квартал 95" студияси эгаларидан бири Сергей Шефир президент маслаҳатчиси этиб тайинланди. "Квартал" ҳуқуқшуноси ва Зеленскийнинг дўсти Андрей Ермак Президент девони раҳбари бўлди. "Квартал"дан ҳокимиятга тайинланганлар сони аллақачон ҳазилларга сабаб бўлди, нимага Лысый  (кал-таҳр.) (Зеленскийнинг яқин дўсти Евгений Кошевой) ҳалигача лавозимга тайинланмади. Украиналик журналистлар "Квартал"чилар тугагач, лавозимларга гуруҳ концертларида ҳаммадан баландроқ қарсак чолган ёки кулганларни тайинласа бўлади ҳазил қилишмоқда.

Коррупцияга қарши кураш ва ваъда қилинган қамалишлар

Порошенко билан стадиондаги мунозарада Зеленский: "Мен сизнинг ҳукмингизман", деган муҳим иборани айтди. Зеленский атрофидаги одамларнинг асосий шиорларидан бири қуйидагича бўлган: "Баҳор келади – ҳибсга олишларни бошлаймиз". Коррупцияга нисбатан бағрикенгликка нол даража тўғрисида ва  Порошенко президентлиги тугаши билан бирга "ўзимизнинг" одамлар мамлакатда ҳамма нарсани бошқариши даври тугаганини кўрсатишни исташларига қарамай, Зеленский ўз йирик коррупцион жанжалига эга бўлиб бўлди.

Март ойининг охирида, президент офиси раҳбарининг укаси Ермак давлат лавозимига номзодлар билан суҳбатлашаётгани ва бунинг учун эҳтимол пул олган бўлиши мумкинлиги ҳақида видеолар пайдо бўлди. Фақатгина бир ҳафта ўтгач, Зеленскийнинг офиси ушбу жанжалга муносабат билдирди ва видеода кўрсатилган ҳеч бир одам лавозимларга тайинланмаганини, аммо "келтирилган барча далиллар синчковлик билан текширилиши кераклигини" таъкидлади. Кейинчалик Давлат тергов бюроси Ермакнинг баёнотига биноан гўёки ҳукумат лавозимларини сотиш билан боғлиқ материалларни тарқатилиши муносабати билан иш қўзғади. Коррупцияга қарши прокуратура одамларни давлат органларига лавозимларга тайинлашда ўз мавқеини суиистеъмол қилиш фактлари бўйича иш қўзғатди. Кейинчалик у иш "фирибгарлик" моддасига қайта таснифланди.

Зеленскийнинг ўзи, нима учун бир йил давомида коррупционерларни "қамаш" ҳақидаги ваъдасини бажармаганлигини тушунтираятиб, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига тўғридан-тўғри таъсир ўтказа олмаслигини айтди. Ушбу даврда бошланган шов-шувли ишлардан бири Порошенкога қарши жиноий иш қўзғатилгани бўлди. Унга нисбатан 16 та жиноий иш, шу жумладан "давлатга хиёнат", "жиноий йўл билан олинган даромадларни легаллаштириш" ва "ваколатни суистеъмол қилиш" моддалари бўйича ишлар қўзғатилган.

Донбасс танаффусда

Зеленский бутун йил давомида ўз ишида катта эътиборни Донбассдаги ҳарбий можарога барҳам беришга бағишлади. Ўтган йил охирида Франция, Германия, Украина ва Россия етакчилари уч йиллик танаффусдан кейин "Норман форматида" музокараларга ўтиришди. Бўлиб ўтган учрашув натижасида Украина шарқида бир қатор нуқталарда кучларнинг қайтарилиши бошланди, шунингдек, РФ ва ўз-ўзини эълон қилган ДНР ва ЛНР билан "ушлаб турилган" шахсларнинг бир қатор муҳим алмашинувлари амалга оширилди.

"Ишончим комилки, бу алмашинув орқали биз бу урушга якун ясаймиз... Мен бир йил ишлашга тайёрман, агар Минск жараёни ишламаса, биз тактикани ўзгартиришга тайёрмиз. Бу йил ҳали ўтмади", - деди Зеленский.

Минскдаги Донбасс бўйича мулоқот гуруҳи минтақанинг махсус мақоми тўғрисидаги қонуннинг кучга киришини белгилайдиган "Штайнмайер формуласи" тўғрисида келишиб олди. Формула келишиб олинганидан сўнг, Украина пойтахти ва бошқа бир қатор шаҳарларда Киевнинг бундай қарорга қарши чиққанларнинг намойишлари бўлиб ўтди. Донбасс мақоми ҳақидаги қонун Радада ҳам ҳали пайдо бўлмади.

Май ойида Зеленский Минскдаги алоқа гуруҳининг таркибини ҳам кучайтирди, жумладан, унинг таркибига бош вазир ўринбосари ва Украинанинг вақтинча эгаллаб олинган ҳудудлари бўйича вазири Алексей Резников қўшилди.

"Музокаралар жараёни силжий бошлади ва бу Зеленский учун ижобий жиҳат. Аммо, афсуски, "Норманд тўртлиги"нинг иккинчи учрашуви бўлмади. Ва бунга сабаб коронавирус эмас, сабаби шундаки, биринчи учрашувнинг натижалари ҳали амалга оширилмади. Ижобий бошланганига қарамай, бугунги кунда Зеленский маълум бир рубиконга етиб келди, бу рубиконда Донбасс бўйича жиддий қарорлар қабул қилиниши керак, аммо бу мамлакат ичидаги ўнг қанот радикаллари томонидан ишлатилиши аниқ, бироқ уларсиз реинтеграциянинг иложи йўқ", - деди Бортник агентликка берган изоҳида.

Москва ва Ғарб билан муносабатлар

Ташқи сиёсатда Зеленский Киевнинг Европага интеграция векторини сақлаб қолди ва НАТО билан ҳамкорликни давом эттирмоқда. Шу билан бирга, президент офисида Украинанинг НАТО ва Европа Иттифоқига кейинги ўн йилликларда аъзоликка умид қилиб бўлмайдиган шароитда ташқи сиёсат бўйича аниқ стратегия йўқ.

"Жамоада стратегик режалаштиришни ҳис қилиб бўлмайди - бу эса биринчи навбатда устуворликларни белгилаш. Аслида биз эски кўп векторли ёндашувни давом эттирмоқдамиз", - деди Халқаро илғор тадқиқотлар маркази мутаҳассиси Николай Капитоненко.

Ўз навбатида, сиёсатшунос Бортник, кўп векторли сиёсатга қайтиш ҳақида гапиришнинг кераги йўқ, деган фикрни билдирди, янги президент шунчаки Порошенко каби Евроинтеграцияни қатъиятлик билан илгари сурмаяпти.

"Биз евроинтеграциялашувни тўхтатдик ҳолос, аммо Зеленскийнинг позицияси унчалик таъсир кўрсатмади, чунки Ғарб инқироз, коронавирус туфайли Украинадан озгина узоқлашди ва ўз муаммоларига қайтди. Ҳеч ким ЕИ ва НАТО томон ҳаракатдан воз кечмаяпти, бу тартиб конституцияда қолмоқда, аммо ҳеч ким бу жараёнларни тезлаштирмаяпти ҳам», - деб ҳисоблайди мутахассис.

Россия билан муносабатларда, Украина томони тажовузкор риторикани сезиларли даражада олиб ташлади. Донбасс масаласида Москва билан умумий тил топиш учун расмий Киев "Қримни қайтариш" масаласини музокаралардан деярли олиб ташлади. Бундан ташқари, Украина хукумати вакиллари вақти-вақти билан ахборот маконига Қримни сув билан таъминлаш ғояларини киритишган.

"Бизнинг Россия билан муносабатларимиз Грузия сценарийси бўйича давом этмоқда, бунда, бир томондан муҳим газ транзити шартномаси тузилди, савдо учун тўсиқлар камайди, бошқа томондан, сиёсий нормаллаштириш ҳақида гапириш ҳозирча ноўрин. Украинада РФ элчиси йўқ, ва сиёсий муносабатлар жуда паст нуқтада», - деди Бортник.

Москва ва Киев ўртасидаги муносабатлар Донбассдаги вазият фонида ёмонлашди. Украина расмийлари аввалроқ Россияни мамлакатнинг ички ишларига аралашганликда бир неча бор айблашган. 2015 йил январ ойида Верховная Рада Россия Федерациясини "тажовузкор мамлакат" деб номловчи баёнот қабул қилди. Россия Украина томони айбловларини рад этиб номақбул деб атади. Москва бир неча бор Украина ичидаги можаронинг иштирокчиси эмаслигини ва Киев ички сиёсий ва иқтисодий инқирозини бартараф этишидан манфаатдорлигини билдирди.

2014 йил март ойида ўтказилган референдумдан сўнг Қрим Россия ҳудудига айланди, унда Қрим республикаси сайловчиларининг 96,77% ва Севастополь аҳолисининг 95,6% Россияга қўшилишни ёқлаб овоз беришди. Қрим хукумати 2014 йил феврал ойида Украинада содир бўлган тўнтаришдан кейин референдум ўтказди. Украина ҳали ҳам Қримни ўзининг, лекин вақтинча босиб олинган ҳудуди деб ҳисоблайди. Россия раҳбарияти бир неча бор Қрим аҳолиси демократик йўл билан, халқаро қонунларга ва БМТ низомига тўла мос равишда Россия билан бирлашишга овоз берганликларини таъкидлади. Россия президентининг сўзларига кўра, Қрим масаласи "бутунлай ёпиқ".

Рейтинг тушиши

Хатолар ва ҳар доим ҳам жамоатчиликка тушунарли бўлмаган қарорларга қарамай, сайловлар яқин келажакда ўтказилган тақдирда, Зеленский яна сайловда ғалаба қозонган бўлар эди. Сўнгги социологик сўровларга кўра, потенциал сайловчиларнинг 40 фоиздан кўпроғи унга овоз беришга тайёр.

Ўтган йили ўтказилган сайловнинг биринчи босқичи натижаларига кўра, у барча номзодлар орасида энг кўп овоз тўплаган (30,24%), ҳатто амалдаги президент Порошенкодан икки баравар кўп ҳам. Сайловнинг иккинчи босқичида Зеленский 73,22 фоиз овоз йиғиб ғалаба қозонди.

"Зеленскийнинг партияси ўн ой ичида ўз сайловчиларининг тўртдан бирини йўқотди, Зеленскийнинг ўзи эса сайловчиларнинг 30%ни йўқотди. Юқори қўрсаткич 73 фоиздан юқори бўлиб, рейтинги бқорилигича қолаётганига қарамай, уларни йўқотиш динамикаси салбий ва Янукович ва Порошенколарнинг худди шу тенденцияларига таққослаганда яқин”, - деди Бортник РИА Новостига.

Унинг фикрига кўра, жамиятда кўпчилик ушбу сайлов инқилоби, тизимсиз сиёсатчининг сайланиши сиёсий инқилобга ва ижтимоий-иқтисодий алоқаларнинг ўзгаришига олиб келади деб умид қилишган. Бироқ, бу содир бўлмади ва Зеленский ўзининг ўтмишдошларидан мерос қолган бошқарув тизимини давом эттирди.

Шунга ўхшаш фикрни "Демократия уйи" марказининг сиёсий таҳлилчиси Анатолий Октисюк ҳам билдирди.

"Таассурот шундайки, ҳокимият ўзгарди, эски қоидалар эса Порошенко давридан фарқли ўлароқ жамланмаган бўлиб қолди ҳолос. Менимча, Зеленский олигархлардан қўрқади, ўз рейтингини йўқотишдан ёки кимдир у ҳақида ёмон ёзиб қўйишдан қўрқади. Охир оқибат, олқишларга муҳтож актёрлик синдроми, ҳануз йўқолмади”, - дейди сиёсатшунос.

358
Сигарета в пепельнице

Биз чекишни тез-тез ташлаймиз-у, кейин эса янада кўпроқ чекамиз. Нега бундай?

113
Бутун дунё бўйлаб чекишга қарши кураш кўпроқ гидра билан курашга ўхшайди. Гидранинг қанча кўпроқ калласини чопиб ташласангиз, шунча кўп ўсиб чиқади. Тамаки ишлаб чиқарувчи гигантлар қонунчиликда бўшлиқларни топиб, ёшларни "мода" қурилмаларига ўргатмоқдалар.

2020 йилда Бутунжаҳон тамакисиз кун (31 май) ёшлар саломатлигига қаратилган. Асосий урғу "ёш фуқароларни тамаки саноатининг манипуляцияларидан ҳимоя қилиш ва уларни тамаки ва никотиндан фойдаланишига йўл қўймаслик"га қаратилади.

Ҳукумат ҳам жамият каби бутун дунё бўйлаб тамаки чекишга қарши курашда мисли кўрилмаган чораларни кўрмоқда: жамоат жойларида чекишни тақиқлаш, реклама қилинишини тақиқлаш, тамаки маҳсулотларига солиқларни ошириш, соғлом турмуш тарзи тенденцияси, никотинни истеъмол қилишни тўхтатиш учун ёрдам таклифлари ва бошқалар.

Бир томондан, профилактика чораларининг бундай комплекси ўз натижасини бераётганга ўхшайди. Тамаки чекувчиларнинг 70% дан кўпроғи чекишни ташламоқчи. Аммо бошқа томондан, олти ойдан кейин уларнинг ярмидан кўпи яна бу ёмон одатга қайтишмоқда.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотида анъанавий тамаки билан курашиш концепцияси бўлса-да, электрон сигарета ва таркибида тамаки бор суюқликлар масаласида ҳали ечим топош осон бўлмаяпти.

"Электрон" чекувчилар армияси сафи фақат кенгаймоқда. Чилим, вейп, ароматизаторлар, электрон иситгичлар – бу барча "модадаги" мосламалар ортида сигарет ишлаб чиқарувчилар туради. Буни тушунса бўлади, бундай улкан истеъмол бозорни йўқотишни ҳеч ким хоҳламайди ва шунинг учун ёшлар орасида чекишнинг алтернатив усулларини оммалаштиришмоқда. Интернет ва ижтимоий тармоқларда реклама ҳеч қанақасига назоратга олинмаган ва тамаки гигантлари бундан фойдаланишмоқда.

Ҳозирда Россияда "Фуқаролар соғлиғини атрофдагилирнинг тамаки тутуни таъсиридан ва тамаки истеъмол қилишнинг оқибатларидан ҳимоя қилиш тўғрисида"ги қонунга ўзгартиришлар ишлаб чиқилмоқда. Яқин келажакда таркибида никотин бўлган барча моддалар, шу жумладан снюс ва никотинни организмага етказиб берадиган электрон воситалар тамаки маҳсулотлари билан тенглаштирилиши керак.

Шу билан бирга, чекиш бўйича ўлим тўғрисидаги статистика тасалли бермайди. Дунё бўйлаб ҳар йили 8 миллиондан ортиқ одам тамаки истеъмол қилиш натижасида ҳаётдан кўз юмади. Уларнинг бир миллиондан ортиғи "пассив чекувчилар".

Муаллиф Дарья Чередник, Sputnik радиоси

113
Лаборатория имени Ричарда Лугара в Грузии

Америкаликларга Марказий Осиё ва Кавказдаги биолабораториялар нимага керак?

868
(Янгиланган 17:38 29.05.2020)
Қозоғистон, Арманистон ва Тожикистонда америкаликлар биологик лабораториялар тармоғини яратдилар. РИА Новости муаллифи буни ўрганди.

ТОШКЕНТ, 29 май - Sputnik, Галия Ибрагимова. "АҚШ бутун дунё бўйлаб, шу қатори, чегараларимиз атрофида, ҳарбий биологик фаолият олиб бормоқда", - деди Сергей Лавров КХШТ ташқи ишлар вазирлари йиғилишида. Москва узоқ вақтдан бери қўшни давлатларнинг биологик хавфсизлиги ҳақида ҳавотирда. Қозоғистон, Арманистон ва Тожикистонда америкаликлар биологик лабораториялар тармоғини яратдилар. Россия расмийларининг, айниқса, Грузиядаги Лугара номидаги марказга оид саволлари кўп. Вашингтонга буларнинг нима кераги борлиги ҳақида РИА Новости материалида ўқинг.

Қасддан чиқариб юбориш

Қозоғистонда коронавирусдан биринчи зарарланиш март ойининг бошида қайд этилди. Ҳукумат чегараларни ёпиб, фавқулодда ҳолат эълон қилди. Интернетда ушбу вирус 2016 йилда республиканинг жанубий-шарқида америкаликлар томонидан қурилган биолаборатория билан боғлиқ бўлиши мумкинлиги ҳақида миш-мишлар тарқалди.

Олма-Ота Марказий реферанс-лабораторияси (ЦРЛ) Қозоғистон учун хос бўлган вируслар штаммларини ўрганишга ихтисослашган. У Қозоғистон карантин ва зооноз инфекциялари илмий маркази негизида фаолият юритади, республика Соғлиқни сақлаш вазирлигига бўйсунади. У Пентагон ҳисобидан қурилган бўлса-да, Қозоғистон мулки ҳисобланади. АҚШ ушбу иншоот учун 108 миллион доллар ажратган.

Вашингтон буни: минтақада АҚШ ҳарбийлари жойлашгани ва тадқиқотлар номаълум вирусли инфекциялардан ҳимояланишга ёрдам беради, дея тушунтирганди.

КХШТ, МДҲ ва ШҲТ саммитларида Москва вакиллари америкаликлар ушбу лабораторияларни Россия манфаатларига қарши ишлатишлари мумкинлигини бир неча бор таъкидлашган. Аммо Қозоғистон расмийлари маҳаллий биологлар ишига ҳеч ким аралашмаслигига ишонтиришган.

"Хорижий олимларнинг иштирок этишига фақат қўшма тадқиқотлар ўтказилганда ва грант лойиҳалари амалга оширилгандагина йўл қўйилади", - деб изоҳ берган ЦРЛ.

2018 йилда Қозоғистонда менингит билан касалланишлар сони сезиларли даражада ошди ва Олма-Отада ЦРЛдан менингококк инфекция штаммининг сизиб чиқиши ҳақида гапира бошлашди. Журналистлар ва блогерлар америкаликлар қасддан вирус тарқалишига йўл қўйдилар, дея жиддий ёздилар. Шу тариқа, улар гўёки лабораторияда ишлаб чиқилган бактериологик қуролнинг самарадорлигини синаб кўрмоқчи бўлган.

Қозоғистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳеч қандай эпидемия йўқлигига ишонтирган. "Қозоғистонда менингит билан касалланиш ҳолати 58 та, улардан 32 таси Олма-Отада. Агар нисбий кўрсаткичларни ҳисобласак, БССТ стандартларига кўра, улар жуда паст", - деди вазирлика.

Коронавирус ҳам ўхшаш тарихга эга. Ҳокимият фитнани рад этди ва ваҳима тарқатмасликка чақирди.

Фаолиятнинг ёпиқ режими

Совет даврида Арманистон ССР Микробиология институти энг йирик микробиология маркази ҳисобланган. 90-йилларда институтнинг илмий ишланмаларига АҚШ ва Буюк Британия қизиқиш билдирди. Арманистонлик мутахассислар Ғарб мамлакатларида амалиёт ўташга таклиф этилган.

2000 йилларда америкаликлар мамлакатда бир нечта биологик лабораторияларни очишга ёрдам берди. Пулларни, Қозоғистонда бўлгани каби, Пентагон ажратган. Фақат Арманистон Касалликларни назорат қилиш ва профилактикаси Миллий марказининг ўзига модернизация қилишга ўн миллион доллар сарфланди.

Ереван, Гюмри, Ванадзор, Мартуни ва Ижеванда қурилган илмий марказлар Кавказ минтақасига хос бўлган вирус ва штаммларни ўрганадилар.

Лабораториялар Арманистон соғлиқни сақлаш тизимининг бир қисмидир, аммо АҚШ мудофаа вазирлигининг таҳдидларни камайтириш агентлиги бу ерга кириш ҳуқуқига эга. У ерда маҳаллий мутахассислардан ташқари, америкаликлар ҳам ишлайди.

Арманистондаги биолабораториялар ёпиқлилига Москва томонидан танқид билдиради. Шубҳаларни бартараф этиш учун ўтган йилнинг кузида бош вазир Никол Пашинян россиялик мутахассислар билан ҳамкорлик тўғрисида Меморандум имзолашга рози бўлди. Тафсилотларни келишиб олинди, аммо охиргига келиб Арманистон томони ушбу ҳужжатдан воз кечди.

Хавфли эпидемиология

2010-чи йилларда америкалик биологлар КХШТнинг яна бир аъзоси - Тожикистонга эътиборини қаратдилар. Улар юқумли касалликларнинг авж олишига олиб келиши мумкин бўлган ноқулай эпидемиологик вазиятдан хавотирда эдилар. Ғарбнинг бир нечта жамғармалари тадқиқот марказларини ташкил этиш учун маблағ ажратди.

Шундай қилиб, 2013 йилда Душанбе шаҳридаги Гастроэнтерология институти негизида биологик хавфсизлик лабораторияси очилди. Ушбу лойиҳа Хитой, Мьянма, Бангладеш ва Африкада шунга ўхшаш иншоотларни барпо этган Франциянинг Мерьё хайрия жамғармаси томонидан молиялаштирилди.

Одатда, французларга БМТ ва АҚШнинг USAID ҳалқаро ривожланиш бўйича агентлиги ёрдам берган. Инвестициялар уч миллион доллардан ошди.

2019 йилда Республика сил касаллигини назорат қилиш маркази негизида лаборатория ташкил этишди. USAID ва Пентагон ҳомий бўлди. Маҳаллий биологлар, чет эллик ҳамкасблари иштирокида Марказий Осиёга хос бўлган сил, безгак, гепатит ва ўлат каби касалликларни ўрганмоқдалар.

Ўтган йили Тожикистон шимолидаги Исфара шаҳрида яна бир иншоот очилди. У ҳақида маълумот оз, уни ҳам америкаликлар молиялаштирди.

" Марказий Осиёда коронавирусдан олдин ҳам эпидемиологик вазият яхши эмас эди. Минтақага гепатит, ўлат, сил касаллиги хосдир, шунинг учун янги биолаборатория зарур. Уларга маблағ керак. Чет эл ёрдамисиз эплай олмаймиз",- деб тушунтирди РИА Новости-га Душанбе шаҳридаги Сиёсий тадқиқотлар маркази директори Абдуғани Мамадазимов.

Тожик мутахассиси америкаликлар фаолиятида шубҳали нарсани кўрмайди. "Шунчаки улар доим биринчи бўлиб эътибор беради. Агар коронавирусдан кейин Россия, Хитой ёки ЕИ минтақага вирусларга қарши курашда фаол ёрдам бера бошласа, республика ҳукумати буни қўллаб-қувватлайди", - дейди эксперт.

Грузия патогени

Грузия КХШТга аъзо эмас, лекин Россия билан чегарадош ва Кавказда муҳим рол ўйнайди. Москва Ричард Лугар жамоат соғлиғини сақлаш тадқиқот марказидан хавотирда. Россия ҳукумати Тбилиси яқинидаги биолаборатория америкаликларнинг манфаатларини кўзлаб фаолият юритади деб ҳисоблайди.

Шубҳалар бекордан-бекор пайдо бўлмайди. 2018 йил сентябр ойида Грузия давлат хавфсизлиги собиқ вазири Игорь Гиоргадзе лабораторияда одамлар устидан эксперимент ўтказишлари мумкинлигини маълум қилиб Лугар марказида даволанаётган ўнлаб одамлар вафот этганлиги ҳақидаги ҳужжатларни тақдим этди. Шу билан бирга, у ерда Пентагоннинг буюртмаларини бажарадиган Американинг учта - CH2M Hill, Battelle ва Metabiota хусусий фирмалари биологлари ишлаган.

Гиоргадзе лабораторияда бактериологик ҳимоянинг юқори даражасида эканлигига эътибор қаратди. Бундан ташқари, марказда "зарарли моддалар сочиш ускуналари ва биологик фаол материал билан тўлдирилган ўқ-дорилар" мавжуд. "Мақсади жамиятни ҳимоя қилиш бўлган ташкилотга бу каби нарсаларни нима кераги бор?" - деб ҳайрон бўлди собиқ вазир.

Москвада буни эшитишди. ТИВнинг қуролларни тарқатмаслик ва назорат қилиш масалалари департаменти бошлиғи Владимир Ермаков Россия ўз чегаралари яқинида америка биологик тажрибаларига тоқат қилмаслигини маълум қилди.

Пентагонда Гиоргадзенинг айбловлари бемаънилик деб аталди. Тбилиси лабораторияни тинч ишланмалар билан шуғулланаётганига ва одамлар устида тажриба ўтказилиши ҳақида гап бўлмаганлигини таъкидлади. Грузия расмийлари Лугар марказига россиялик мутахассислар ташриф буюришига қарши эмас эди. Аммо бу режалар ўтган йилги икки мамлакат ўртасидаги муносабатлардаги инқироз туфайли барбод бўлди.

"Грузия ҳеч қачон физик-кимёвий биология соҳасидаги тадқиқотлар билан қизиқмаган. Ва ушбу лабораторияда ходимларнинг ҳимояси юқори биологик даражада эканлиги кўплаб саволларни келтириб чиқаради. Бу каби оғир патогенлар билан шуғулланиш нима учун керак?" - дейди РИА Новости билан суҳбатда биология фанлари доктори, Сибир федерал университети профессори Николай Сетков.

Вектор вирусология марказининг илмий ишлар бўйича бош директор ўринбосари Александр Агафоновнинг таъкидлашича "Лугар марказида биологик қуроллар ва уларни етказиб бериш воситаларини иўлаб чиқилиш тўғрисида тўғридан-тўғри маълумотлар ёпиқланган".

"Аммо CH2M Hill, Battelle ва Metabiota хусусий компанияларининг иштироки ва контракт мажбуриятлари тўғрисида маълумот, масалан, Сибир куйдиргиси, туляремия ва Қрим-Конго геморрагик безгаги вирусининг хавфли бактериялари бўйича тадқиқотлар - эътиборсиз қолмаслиги керак", - дея таъкидлайди мутахассис.

Агентлик томонидан сўралган экспертлар постсовет давлатлари ташқи ёрдамдан умид қилиб, эпидемиологик вазият устидан назоратни бой бериб қўйиши мумкин деган тўхтамга келишди. Ва бу ўта жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин. Устига-устак, пандемия даврида ушбу лабораторияларга янада кўпроқ эҳтиёткорлик билан қарала бошланди, натижада ушбу тузилмаларни янада очиқроқ қилишга яхши асос бор.

868

Захарова АҚШдаги тартибсизликлар ортида Россия туриши ҳақидаги айбловга жавоб қайтарди

35
(Янгиланган 16:57 01.06.2020)
Россия ТИВ расмий вакили Мария Захарованинг сўзларига кўра, Россияни АҚШда тартибсизликларига алоқадорликда айблаш - ахборотни манипуляция қилишнинг ифлос усулдир.

Россия ТИВ расмий вакили Мария Захарованинг сўзларига кўра, Россияни АҚШда тартибсизликларига алоқадорликда айблаш - ахборотни манипуляция қилишнинг ифлос усулдир.

Бундан аввал АҚШ президентининг миллий хавфсизлик масалалари бўйича собиқ маслаҳатчиси Сьюзан Райс Қўшма Штатлардаги норозилик ва зўравонликлар ортида Россия туриши мумкинлигини айтди. У буни ўз тажрибасига асосланиб, ҳеч қандай далил келтирмасдан таъкидлади.

"Райс хоним! Бир вақтлар партия бўйича ўртоқларингиз ҳалокатли хатога йўл қўйдилар – улар, Россияни сиз ёқтирмайдиган барча нарсада айблаш ҳақидаги аҳмоқона концепцияни ўйлаб топишди. (АҚШнинг собиқ давлат котиби) Хиллари Клинтон ва бутун жамоа (АҚШнинг собиқ президенти Барак) Обама ўзларини ишонтирди ва бутун дунёнини АҚШнинг ички муаммолари кимдир "ташқаридан", хусусан Россия томонидан яратилаётгани ва кучайтираётганига ишонтиришга ҳаракат қилишган. CNN журналисти ахборотни манипуляция қилишнинг ифлос усулларини қўллаган ҳолда Сиз ҳозир бу хатони қайтаришга ҳаракат қиляпсиз: сохта баёнотлар ва уларни қўллаб-қувватлаш фактлари ноль. CNN’га берган интервьюингиз – бу пропаганда”, - деб ёзди Захарова Facebook’да.

АҚШнинг фикрига кўра, руслар томонидан Америка шаҳарларида норозилик намойишларини ўтказиш учун фойдаланадиган ўша “ижтимоий тармоқлар” "АҚШда рўйхатдан ўтган, америкаликларга тегишли ва у ердан қонуний тартибга солинади", дея эслатди у.

"Сиз яна “рус картаси”ни ўйнашга ҳаракат қиляпсизми? Сиз жуда кўп ўйнга берилиб кетингиз, ҳақиқатга қайтинг. Одамларингиз олдига чиқиб, уларнинг кўзларига қараб, улар руслар томонидан Youtube ва Facebook  орқали бошқарилишини айтинг. Мен эса Американча "ўзига хослик ҳаракатда” кўраман" – деб қўшимча қилди Мария Захарова.

АҚШдаги тартибсизликлар Миннеаполисда полиция томонидан қўлга олинган афро-америкалик Жорж Флойд ўлимидан сўнг бошланди. Мамлакатнинг 25 та шаҳрида оммавий норозиликлар туфайли комендантлик соати эълон қилинган.

АҚШнинг 40 дан ортиқ шаҳарлари, шу жумладан Лос-Анжелес, Сан-Франсиско, Беверли-Хиллз, Чикаго, Орландо, Атланта, Денвер, Ғарбий Голливуд ва бошқа ҳудудларда комендантлик соатлари жорий этилди.

35