XXII Олимпийские игры. Стрельба, олимпийский трап (траншейный стенд). Слева направо - бронзовая медаль Йорг Дамме (ГДР), золотая медаль Лучано Джованетти (Италия), серебряная медаль Рустам Ямбулатов (СССР).

90-йилларда киллер бўлишни таклиф қилишган - Олимпиада 80 совриндори Ямбулатов

735
(Янгиланган 09:06 24.07.2020)
Спортчилар учун 90-йилларда иш топиш осон бўлмаган. Менга  ҳатто киллер бўлишни жиддий таклиф қилишган эди, аммо мен дарҳол бундай таклифларга қизиқмаслигимни тушунтирдим.

Халқаро спорт устаси, Олимпиада-80 трапдан ўқ узиш бўйича кумуш медал совриндори Рустам Ямбулатов Sputnik Ўзбекистон билан суҳбатда ушбу спорт турига қандай келгани, Москвада олтин медални қўлга киритишига нима халақит бергани ва бугунги кундаги орзулари билан ўртоқлашди.

Ўқ отиш болаликдан севимли машғулотим

Оиламда овчилар, танишларим орасида стендли ёки ўқли отиш билан шуғулланадиган бўлмаса ҳам, мен болалигимдан ўқ отишни яхши кўрарганман. Мен милтиқдан жуда яхши ўқ отганим сабабли стендли ўк отишга кириб қолдим. Бир қўшни бола менга стендли ўқ отишни бошлаганини айтгани эсимда. Шунда  мен ҳам ушбу тўгаракка бориб кўришим керак. Мен бордим ва менга бу спорт ёқиб қолди. Синовда менга 7та патрон беришди ва мен кетма-кет 5 та учувчи нишонни уриб тушурдим, шундан сўнг мени қабул қилишди.

Серебряный призер в соревнованиях по стрельбе на траншейном стенде Рустам Ямбулатов. Стрельбище Динамо в Мытищах. XXII Олимпийские игры.
© Sputnik / Федосеев
Серебряный призер в соревнованиях по стрельбе на траншейном стенде Рустам Ямбулатов. Стрельбище "Динамо" в Мытищах. XXII Олимпийские игры.

Тўгаракка мунтазам қатнашишга имкон бўлмади, чунки мураббийимиз 84-заводда ишларди ва ҳар доим ҳам машғулотларга кела олмасди. Кейин ликопчаларни учириб турадиган оператор Коля амаки – “Пахтакор”да машғулот олиб борган Ўзбекистон ССР терма жамоаси мураббийи Николай Афанасьевич Струщенкога мурожаат қилишни маслаҳат берди. Биз бу спортклубга бир ярим ой давомида бордик - биз фақат патронларни юклардик, усталар эса отишарди. Кейинчалик Туркистон ҳарбий округи мураббийси Владимир Петрович Пьяновскийда ўрганишни бошладик.

9-синфлик вақтимда нотўғри созланган милтиқ биринчи марта юзимга қаттиқ урилган эди. Эсимда ўшанда кўзим анча вақтгача яхшигина кўкариб юрган.

Милтиқни бироз қирқиб, бироз шилиб, резина амортизатор қўйишга тўғри келди, шундан кейин қайтариш кучи бунчалик анча енгил бўлганди.

Гуруҳимиздаги йигитлар кучли эди. Александр Алипов - ўсмирлар ўртасидаги Европа чемпиони. Умуман унинг оиласи спортчилар оиласи бўлган ва унинг ўғли кейинчалик Олимпиада чемпиони бўлди.

“Ё уни оласизлар, ё мен партия билетимни столга қўяман”

Мен Москва Олимпиадасига жиддий танлов орқали бордим. У ерда баллар тизими бўлган ва мен 300 баллга яқин тўпладим - иккинчи ўрин балларидан кўпроқ. Совет Иттифоқи чемпионатида мен биринчи натижани кўрсатдим, аммо менга агар кучли олтиликка кирсам ҳам, Олимпиада ўйинларида қатнашишим мумкинлигини айтишган.

Аммо шундай бўлдики, Игор Семенов ва мен бир хил очко тўпладик. Мени “отишма” ҳозир бошланиши ҳақида огоҳлантиришмаган ва мен майдонга кўзойнаксиз, наушниксиз югурдим, йўлда бир қути патрон ва қуролимни ушлаб олдим. Ҳаво булутли эди, ва мен биринчи нишонни ўтказиб юбордим, кўролмай қолдим. У эса 25га урди. Москва шаҳар қўмитасининг биринчи котиби бизнинг чемпионимиз москвалик, Ямбулатов эса иккинчи деган. Аммо кейин Алексей Алексеевич Клепов, СССР миллий стендли отиш терма жамоаси мураббийи: “Мен Семёнов кимлигини билмайману, лекин мен бу фақат отишга мўлжалланган машинани яхши биламан”, деди. Шундан кейингина мен ҳам Олимпиада ўйинларида қатнашишим тўғрисида қарор қилишди.

“Бизда патронлар бўйича чекловлар бўлмаган”

Мен Олимпиада ўйинларида қатнашишимга 100%га ишончим комил бўлган. Кимдир милтиқни ташлаб қўйган, мен эса уни доим ҳаракатда ушлаб турганман. Менда “танклар” бўлмаган. У ерда Россия, Украина каби республикалардан кучли иштирокчилар бўлган. Мен ўзбекистонлик эдим ва Олимпиада ўйинларига бориш учун мен ҳаммадан бир поғона баландроқ отишим керак эди. Шунда ҳам охирги дақиқаларда партия органлари аралашмоқчи бўлишган, аммо мураббий номзодимни ҳимоя қилди.

Рустам Ямбулатов
Sputnik
Рустам Ямбулатов

Олимпиадага жуда жиддий тайёргарлик кўрганмиз. Бу минглаб километр югуриш, юзлаб километр сузиш, нишонларга қарата отилган юз минглаб патронлар. Совет Иттифоқи миллий жамоасида на патронларда, на қурол-яроғда чекловлар бўлмаган. Олимпиада ўйинларига олти ой қолганда мени Челюскин станцияси омборига таклиф қилишди, 10 та милтиқни қўйишди ва улардан биринчи бўлиб танлашимни айтишди. Мен дарҳол бештасидан воз кечдим, қолганидан учтасини танлаб олдим. Кейин иккаласи ҳам яхши бўлишига қарамай, улардан бирини ўзимда қолдирдим. Уларни уч-тўрт соат давомида танладим. Ва феврал ойида бўлиб ўтган Бутуниттифоқ мусобақасида мен олтин медални қўлга киритдим. Мен 194га урдим, 8 туркумдан охирги 50таси, иккитаси 25дан. Қолганлар эса 24 туркумдан. Ва кейин эса Олимпиада ўйинларида - 196ни.

“Совет Иттифоқи Олимпиада қандай бўлишини кўрсатди”

Москва Олимпиадаси барча замонлар ва халқларнинг энг яхши олимпиадаси бўлди, чунки Совет Иттифоқи барча пулни бу бизда қандай бўлишини кўрсатиш учун сарфлаган. Ҳеч ким ҳеч қачон инсоният тарихида бундай Олимпия шаҳарчасига эга бўлмаган. У ерда бутун жаҳондан 20 та ресторан ишлаган. Спортчилар яхши қўриқланишган. Машқлар ўтказилган ҳудудда фуқаролар кийимида КГБ зобитлари шай туришган. Девор бўйлаб ҳар 30 метрда милиционерлар туришарди - у ерда ҳатто пашша ҳам ўтолмасди. Ва бугун Россия Сочи Олимпиадасида ва футбол бўйича жаҳон чемпионатида энг яхши ташкиллаштиришни намойиш этмоқда. Чет эл олимпиадаларида тижорий манфаатлар бўлса, бу ерда бу унутилади: асосийси - обрў.

Ҳаммаси дақиқагача ташкиллаштирилган эди. Масалан, Москвада мени мураббийим Игорь Витальевич Лустин қўллаб-қувватлаган. Биз у билан яхши ишладик. Менинг Мытищида хонам бор эди, унда яшаш учун барча шароитлар яратилган. Мураббий мени майдончага ўзи олиб бориб, ўзи кутиб оларди. Ҳеч ким менга яқинлаша олмасди. Биз Олимпия шаҳарчасига фақат сайёҳлик сафарига богандай борар эдик, Челюскинская станциясида жойлашган “Подлипки” санаторийсида эса яшаганмиз. У ерда Кардиология маркази бор эди. Бу бинода мураббийлар ва спортчилар истиқомат қилишган. Уни қўриқлашар эди, ҳамма жойда милиция турган.

© Sputnik / А. Князев
Торжественное открытие Олимпиады-80: внос олимпийского флага.

Бизга албатта битта машина ҳамрохлик қилган, масалан, биз аттестациядан ўтиш учун Олимпия шаҳарчасига борганимизда. Биз микроавтобусда кетар эдик, олдимизда эса милиция “Волга”си ҳаракатланар эди. У ҳаракатни тўхтатиш учун йўлни тўсиб қўярди, кейин бизнинг олимпиадачиларни ташиётган автобусимиз ҳаракатланарди ва ортимиздан яна бир машина, шундан кейингина Волга кетарди. Шундай ҳолат ҳам бўлган, катта ахлат ташийдиган машинада бир йигит патрул машинасини айланиб ўтиб, деярли бизга урилишига оз қолди. Девор каби оқариб кетган ДАН майори чиқди ва жимгина ҳайдовчилик гувоҳномасини олиб, майдалаб йиртиб ташлади.

Биз ҳеч қандай сиёсатни ҳис қилмаганмиз, у ерда ҳамма дўст эди: агар сиз зўр спортчи бўлсангиз, ҳамма сизни танийди ва ҳурмат қилади. Албатта, баъзи мағрурланиб кетганлар ҳам бўлган, аммо Совет Иттифоқи спортчилари бундай бўлмаган.

Ўйинларда кўплаб дўстлар орттирдим. Шагаев билан мураббийлик иши бўйича тез-тез учрашардик. У кейин Австралияга кетиб қолган. Менимча, у ҳозирда Сингапурда яшайди. Лариса Павлова Ўзбекистон спорт қўмитасида ишлаган. Рўзиев Ўзбекистон Олимпия қўмитаси раиси бўлган. У мени 1996 йилги Олимпиада ўйинларига юбориши мумкин эди, аммо бошқасини юборишни талаб қилишди. Унда мен олтин медални 100% ютиб олишим мумкин эди, чунки унда ҳали ёш эдим ва доим отиш билан шуғулланганман, мен унда 46 ёшда эдим. Бу спорт тури учун бу умуман чегара эмас. Масалан, 34 ёшдан 53 ёшгача ўқ отиш билан шуғулланган француз ўқчиси Мишел Каррега бир неча бор жаҳон чемпиони бўлган, аммо Олимпиада медалларини қозонмаган. Унинг ҳовлисида ҳатто иккита отиш майдончаси бўлган.

“Олтин”га бир қадам қолганида

Москвадаги ўйинлардаги муҳит жуда жиддий эди ва рақобат шиддатли. Баъзи давлатлар, шу жумладан америкаликлар, СССРга келишни рад этишди, аммо италияликлар келган. Улар ўқ отиш спорти дунёсида пешқадамлар. Энг яхши милтиқ ва патронлар Италияда ишлаб чиқарилади ва шунга мос уларнинг ўқчилари ҳам яхши. У ерда 40 минг спортчи фақат трапдан ўқ отишади. Анчагина кучли рақиблар ташриф буюришган. Эсимда, машқларда олти киши иштирок этган ва уларнинг барчасида битта хато бўлган ёки умуман бўлмаган, яъни уларнинг барчаси 150 тадан 150 тасини урган. Даражаси жуда юқори бўлган.

Призеры в стендовой стрельбе (слева направо): Рустам Ямбулатов (СССР, 2 место), Лучано Джованетти (Италия, 1 место), Йорг Дамме (ГДР, 3 место). Стрельбище Динамо в Мытищах. Олимпиада-80.
© Sputnik / Сергей Субботин
Призеры в стендовой стрельбе (слева направо): Рустам Ямбулатов (СССР, 2 место), Лучано Джованетти (Италия, 1 место), Йорг Дамме (ГДР, 3 место). Стрельбище "Динамо" в Мытищах. Олимпиада-80.

Мен ўз спорт формамга бироз эрта эга бўлдим, ва бу формада хато қилишим қийин эди. Илгари асабларим темирдай эди, аммо ҳозирда улар бўшашиб кетган. Шундай ҳолат бўлганки, мен оҳирги нишонни ўтказиб юбордим ва онам нима бўлганда ҳам бронза ёки кумуш медалим борлигидан ҳурсанд бўлади деган фикр хаёлимга келди. Кейин хонага кирдим, ўтирдим, рақибимга қарадим, ва икки метрли эркак қўллари қалтираётганини кўриб ўйладим: мана энди сен билан шуғулланамиз. Мен 25 га урдим, у эса 11-чи ёки 12-чи нишонларни ўтказиб юборди.

Кейин позициямга чиқдим. Отиш майдонида аввал бирданига юрак уришим кўтарилиб кетди, сўнг наушникда юрагим бир ҳилда ураётганини эшитдим, энди отса бўлади ва 25 га урдим. Бизнинг спортимиз шунақа: одам кўринишидан хотиржам, ҳаракатлари юмшоқ, ҳеч қандай диққатчилик йўқ, аммо юраги уриши тезлиги 170 дан ошган... Унинг ичи жумбушга келган.

Стендли отиш – бу худди, бокс каби жанг тури. Ўз ўзингни енгишинг керак, буйруқ берилганда битта ҳам хатога йўл қўймаслик ва ҳамма нарсани тўғри бажариш керак. Агар хаёлдан бирон бир ортиқча фикр ўтса, одам албатта нишонни ўтказиб юборади, чунки унинг дастлабки тезлиги 40 м/с. Ушбу спорт турига атиги бир нечта одамлар танлаб олинади, барчаси мос келиши керак.

Мен олтинни юта олмадим, чунки керагидан ортиқ машқ қилиб юбордим. Мураббийга формами шакллантириб олганимни, ўтказиб юбормаслигимни айтдим. У мени синаб кўришга қарор қилди. Мен 25 га урдим. Кейин менга ҳавога, нишондан ўтказиб  ўқ отишимни сўради, кейин яна нишонга. Мен яна 25га урдим, аммо барибир биз яна 5-6 та машғулот ўтказдик. Ўйлайманки, натижада айнан шу ютқазишимга сабаб бўлди.

Тўрт йилдан сўнг қасдимизни ололмадик – қарор қабул қилиш керак бўлган охирги кунда биз учишдан бош тортдик. Ўша пайтда мен жуда зўр формада эдим, икки юздан 199, 200 ни урардим. 1984 йилда 17 мусобақадан ўртача 197,3 балл тўплаганман, рақибларим эса 191 балл билан Олимпиада ғолиблари бўлишган.

Олимпиададан кейин мен яна бир неча кун Москвада қолдим - скитимиз қандай отаётганини кўрмоқчи бўлдим. Яна бироз Олимпия шаҳарчасида яшашни хоҳладим. Олимпиада совриндори сифатида менга у ердан квартира ажратишди ва мен у ерда олимпиадачилар қандай яшаётганини томоша қилиб юрдим. У ерда мусиқий кечалар уюштириларди. Байрамдан ҳузурланса бўларди.

Мукофот пулига – “кумуш” учун икки минг рубль - мен ўзимга ўша пайтдаги танқис бўлган Югославия линолеумидан учта рулон сотиб олдим. Ҳар бир бўлаги - 25 квадрат метр бўлиб, нархи 500 рубль бўлган. Ва у менинг уч хонали квартирамга етарли бўлди.

Мураббийлик фаолияти

1985 йилда мен Ўзбекистон терма жамоасига мураббийлик қилдим. Биз Иттифоқда 4-чи ўринни эгалладик. Кейин менинг номзодимни мос эмас деб топишди ва мен Таиландга жўнадим. Мен у ерда уч ой ишладим ва шу вақт ичида менинг шогирдларим 2та ёки 3та медални қўлга киритдилар, ва улар мен билан икки йилга шартнома туздилар. Мен у ерда бир йил ишладим ва яна 5-7 медални қўлга киритдим.

Рустам Ямбулатов
Sputnik
Рустам Ямбулатов

Мен Таиланддан Қувайтга кетдим ва у ерда халқаро мураббий сифатида ишимни бошладим. Биз жами 300 та медални қўлга киритдик. Мен Брунейда шайх Салмон Ал Сабаҳ билан танишдим, у Кувайт стендли ўқ отиш федерациясининг президенти эди. Эсимда, Бруней шайхи ва шаҳзодаси битта туркумда отишаётган эди. Мен унга қандай яхшироқ отишни тушунтириб бердим ва у муносиб равишда ўзини кўрсатди. Кейин ундан ушбу мамлакатга келиш таклифи тушди.

1990-чи йилларда иш топиш осон бўлмаган, кўплаб спортчиларга, айниқса ўқчи ва курашчиларга жиноятчиликка ўтиш таклиф қилинган. Масалан, менга  киллер бўлишга жиддий таклиф келиб тушган. Аммо мен дарҳол бундай таклифларга қизиқмаслигимни тушунтирдим.

Бир муддат Амирликларда ва Ҳиндистонда ишладим. Шахсий мутахассис сифатида машғулотлар ўтказдим. Менга барча дунё юлдузлари, шу жумладан Олимпиада чемпиони Алексей Алипов, кейин эса бўлажак Олимпиада чемпиони Давид Костелецкий ҳам, мурожаат қилишган. У менинг олдимга Қувайтда келган, кейин Европада ишлаш учун жўнаб кетди. Россиядан ҳам таклифлар бўлган, аммо техник сабабларга кўра бу амалга ошмади.

Юзлаб болалар орасидан мен тайёрлаш учун доим атиги икки-учтасини танлаб оламан – ички сезгимга қулоқ соламан. Табиятан қобилиятли тарбияланувчилар ҳам бўлади, аммо кўп нарса мактабга боғлиқ. Агар ҳаммасини тўғри жойлаштириб, муносиб пойдевор яратилса, у ҳолда одамдан чемпионни тарбиялаш мумкин. Мукаммал техникага эришиш учун кўп вақт ва асаблар керак. Ўрганиши осон бўлган болалар бўлади, қийинлари ҳам бўлади. Улар шунчаки турлича.

Биз Ўзбекистонни ўқ отиш спорти марказига айлантиришимиз мумкин

Ўзбекистон халқи меҳнаткаш. Менинг вазифам - Ўзбекистонлик спортчиларидан таркиб топган терма жамоани тайёрлаш ва уларни жаҳон чемпионлари қилиш. Ҳозирда янги федерация ушбу спорт турини жонлантиришга ҳаракат қилмоқда, аммо коронавирус туфайли ҳаммаси тўхтаб қолди: мана бир неча ойдан бери ҳеч қандай машғулотлар бўлмади.

Федерация натижаларга ишлаши учун, уни молиялаштириш керак. Яхшиямки, федерациянинг амалдаги раиси молия соҳасини яхши биладиган инсон: у ташкилотнинг молиявий тузилмасини ислоҳ қилди ва бир нечта ҳомийларни жалб қилди. Бу техник базани янгилашни бошлаш, отиш майдонларини таъмирлаш ишларини бажариш ва бир қатор спортчиларни молиявий қўллаб-қувватлаш имконини берди.

Шунингдек, биз керакли миқдорда патронларни олиб келишимиз, милтиқлар сотиб олишимиз керак, чунки бизнинг қуролларимиз камида қирқ ёшда. Муҳтарам Президентимиз Шавкат Миромонович Мирзиёев эндиликда спортни ривожлантиришга катта эътибор қаратмоқда, спортчилар ва мураббийлар учун энг яхши шароитларни яратмоқда. Мақсад - ўзбек спортини юқори поғонага кўтариш. Биз аллақачон патрон ва милтиқларни сотиб олдик. Коронавирус туфайли ўз-ўзини яккалаш тугаши биланоқ биз машғулотларни бошлаймиз. Аваллари биз доим Ўртасаройдаги отиш майдончасига борардик.

Молиялаштириш масаласи спорт туримизда жуда муҳимдир. Масалан, Германияда, агар сиз истиқболли ўқчи бўлсангиз, федерация милтиқнинг ярим нархини тўлаб беради, яъни давлат ҳомий сифатида чиқади, аммо шу билан бирга милтиқ сизники бўлиб қолади.

Бир вақтлар мен бу ерда завод қурмоқчи эдим, аммо унда бу қийин масала эди. Назарий жиҳатдан, буни ҳозир амалласа бўлади, асосийси ҳукумат буни ривожлантиришдан манфаатдор. Бизда ёнғоқ, ўймакор-усталар бор, улар жуда гўзал милтиқлар ясайдилар - бу бутун дунёда қадрланади. Баъзида милтиқнинг гравировкаси милтиқнинг ўзига қараганда анча қимматроқ бўлади. Бизда металл билан ҳам боғлиқ муаммолар бўлмайди. Бизнинг мутахассисларимиз Италиядаги машҳур “Беретта” заводига бориб келишди. Улар билан қўшма корхонани йўлга қўйиш режалари бор.

Менинг яна бир орзуим - дунёда энг яхши отиш майдонини қуриш, шунда ҳамма Ўзбекистонда машқ қилишни орзу қилган бўлар эди. Бизда деярли йил давомида ўқ отиш мумкин: қиш йўқ, гўзал шаҳар, гуллаб-яшнаётган республика, бу ерда ҳар нарсани ривожлантиришга шароит бор ва одамлари ҳам яхши.

Ҳозирда ўқ отиш спорт федерацияси қайта туғилишни бошдан кечирмоқда, шунинг учун спортчиларимизнинг янги ютуқлари ва рекордларига ишончим комил. Ўзбек боксчилари аллақачон ўзларининг истеъдодини бутун дунёга исботладилар, энди навбат ўқчиларга.

Рустам Ямбулатов
Sputnik / Рамиз Бахтияров
Рустам Ямбулатов
735
Мавзу:
Олимпиада-80: ҳаммаси қандай бўлган эди? (22)
Адрут. Нагорный Карабах

Қорабоғдаги можаро - Россияни Кавказ урушига тортишга уриниш

1255
(Янгиланган 15:04 29.09.2020)
Тоғли Қорабоғ муаммоси ҳарбий йўл билан ҳал қилинмаяпти. Можаронинг ҳар икки томони - Озарбайжон ва Арманистон ва ЕХҲТнинг учта ҳамраислари - Россия, АҚШ ва Франция бошчилигидаги Минск гуруҳи - бу аниқ фикрга қўшиладилар.

Тоғли Қорабоғдаги қуролли қарама-қаршиликнинг кучайиши, Боку ва Ереван ўртасидаги узоқ муддатли ҳарбий-сиёсий зиддиятлар бугунги кунда учинчи давлатлар томонидан ғаразли мақсадларга эришиш воситаси сифатида фойдаланилмоқда.

Кимдир Россияни Кавказдаги катта урушга тортиб, унинг куч ва воситаларини Беларусь, Сурия, "Шимолий оқим-2" ва бошқа геосиёсий қарама-қаршилик нуқталаридан чалғитишга ҳаракат қилмоқда деган таассурот пайдо бўлмоқда.

Можаронинг бевосита иштирокчилари - Боку ва Ереван - била туриб ёки иложсизлик ортидан Москвага "панд беришмоқда", МДҲ ва КХШТ хавфсизлик тизимини бузишмоқда. Кавказда ғаразли манфаатларга эга бўлган қатор Ғарб давлатлари томонидан ташқи "куч проекцияси" билан боғлиқ бўлган геосиёсий хатарлар ҳам мавжуд.

Тоғли Қорабоғ муаммоси ҳарбий йўл билан ҳал қилинмаяпти. Можаронинг ҳар икки томони - Озарбайжон ва Арманистон ва ЕХҲТнинг учта ҳамраислари - Россия, АҚШ ва Франция бошчилигидаги Минск гуруҳи - бу постулатга қўшиладилар.

Музокаралар жараёни аста-секин ва қийин кечмоқда, аммо 27 сентябрда оғир артиллерия, танклар, ракета тизимлари ва зарба берувчи самолётлар ёрдамида фаол жанговар ҳаракатларга ўтиш учун объектив сабаб йўқ.

Арманистон ва Озарбайжон ҳарбий идораларининг вайрон қилинган душман танклари акс этган видеороликларини нашр этиш соҳасидаги давом этаётган "мусобақа", ҳар икки томондаги йўқотишлар бўйича қўрқинчли статистика Россияда арман ва озарбайжон халқларига самимий ачиниш хиссини келтириб чиқармоқда.

Жанговар ҳаракатлар можаронинг ҳеч қайси томони учун объектив равишда фойдасиздир ва агар вазият янада кучайса оқибатлари энг кутилмаган бўлиши мумкин: хорижий тинчликпарвар кучларни киритиш (хавфсизлик зоналарини шакллантириш) ёки воқеаларнинг энг салбий ривожида - КХШТ давлатлари (биринчи навбатда Россия) ва НАТО (Туркияга ишора қилмоқда) иштирокида Жанубий Кавказда кенг кўламли уруш.

Эслатиб ўтаман, озарбайжон-арман аҳолиси аралаш яшаган ҳудудда можаро 1988 йил феврал ойида, Тоғли Қорабоғ автоном вилояти Озарбайжон ССР таркибидан чиққанлигини эълон қилганида бошланган эди.

Биринчи босқичда СССР ИИВнинг Ички қўшинлари тинчликпарвар куч ролини бажарган, улар  уч йил давомида фаол қуролли тўқнашувни ушлаб туришга муваффақ бўлишган.

Совет Иттифоқи парчаланиб, ички қўшин олиб чиқилгандан сўнг, кураш янги куч билан авж олди ва 1994 йилга келиб Озарбайжон Тоғли Қорабоғнинг катта қисми ва унга қўшни етти туман устидан назоратни йўқотди.

ЕХҲТнинг Минск гуруҳи доирасида низони тинч йўл билан ҳал этиш бўйича музокаралар 1992 йилдан бери олиб борилмоқда, вақти-вақти билан қуролли қарама-қаршилик авж олмоқда.

Координатлар янги тизими

Тоғли Қорабоғдаги ҳарбий ҳаракатлар бўйича жуда зиддиятли маълумотлар келмоқда. Озарбайжон ва Арманистон бир-бирини эскалациянинг бошланишида айбламоқда ва гўё фақат қуролли провокацияларга жавоб беришмоқда. Шу фонда душанба куни Озарбайжонда қисман сафарбарлик эълон қилинди, президент Илҳом Алиев республиканинг бир қатор шаҳар ва вилоятларида ҳарбий ҳолатни жорий қилди. Бир кун аввал Арманистонда умумий сафарбарлик ва ҳарбий ҳолат эълон қилинди.

Президент Азербайджана Ильхам Алиев
Официальный сайт президента Азербайджана

Озарбайжон ҳукумати маълумотларига кўра, 27 сентябрь куни Арманистон қўшинлари ўзига хос "хавфсизлик камари" деб номланган еттита қишлоқни тарк этишди (Совет даврида Озарбайжон ССРнинг бу ҳудуди Тоғли Қорабоғ автоном вилоятига кирмаган ва 1990 йилларнинг бошларида Арманистон кучлари назорати остига ўтган). 28 сентябрь куни эрталаб тан олинмаган Тоғли Қорабоғ президенти Араик Арутюнян: "Биз позицияларимизни йўқотдик, биз яна йўқотамиз, лекин биз позицияларни қайтариб оламиз ". Позицион жанглар давом этмоқда. Бирон бир томоннинг катта устунлиги кузатилмапти.

Боку ва Ереван юқори қувватли кўп марталик ракета тизимлари ва "Искандер" ракеталари, зарба берувчи самолётлар ва учувчисиз самолётлар ёрдамида бир хил даражада "тарихий адолатни тиклашга" тайёр. Ҳар кунги жанговар ҳаракатлар янги қурбонлар ва вайронагарчиликларга олиб келади.

Бундай вазиятда 27 сентябрда ким биринчи бўлиб оғир артиллерия ва танклардан ўқ узгани,  жанговар майдонда устунликни намойиш этиши муҳим эмас. Бугунги кунда асосий нарса - Тоғли Қорабоғ чегарасидаги эскалацияни тўхтатиш, музокаралар столига қайтиш, одамлар ҳаётини сақлаб қолиш. Иттифоқдош мажбуриятларни унутмаслик керак.

Агар Боку ва Ереван ўзларини Москванинг иттифоқдоши деб ҳисобласалар, улар Россиянинг позициясини ҳисобга олиши, мавжуд ўзаро муносабатлар тизими ва минтақавий хавфсизлик тизимининг бузилиш оқибатларини англаши керак.

Қуролли қарама-қаршилик томонларининг энг мураккаб зиддиятлари, жиддий баҳслари ва сабабларини ҳисобга олган ҳолда ҳам Россияга Кавказдаги уруш керак эмас. Россия Ташқи ишлар вазирлиги Тоғли Қорабоғ можароси томонларини "ўт очишни дарҳол тўхтатишга" чақирди.

Ишонаманки, ақл-идрок устунлик қилиб, коалиция гуруҳлари иштирокидаги кенг кўламли ҳарбий эскалацияга етиб бормайди. Бундан ташқари, Қорабоғ кескинликнинг авж олишига халқаро реакцияси умуман тинч йўл билан ҳал этишга қаратилган.

Европа Иттифоқи давлатлари, АҚШ ва Эрон ўз хавотирларини билдирмоқда ва воситачилик хизматларини таклиф қилмоқда. Фақат Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдоған куч билан ҳал қилиш сценарийни қўллаб-қувватламоқда, лекин бу асосан сўзда. Ҳатто жанговар Анқарада ҳам Жанубий Кавказдаги хавфли ўйинда йўқотадиган нарсаси бор. Арманистонга қилинган ҳужум муқаррар равишда КХШТнинг жавобини, яъни Россия билан уруш (бу Греция билан Кипр эмас). Жанговар тадбирларнинг асосий буютмачиси ким ва фойдаси кимга бўлади?

Олдиндан кўра билиш ажойиб қобилияти

Воқеалар ва Вашингтоннинг уларга расмий муносабатидан сезиларли равишда олдин АҚШнинг Озарбайжон ва Арманистондаги дипломатик ваколатхоналари 25 сентябрь, жума куни ўз фуқароларини вазиятнинг кескинлашиши тўғрисида огоҳлантирди.

АҚШнинг Арманистондаги элчихонаси Тоғли Қорабоғ, Диличан миллий боғидан Грузия билан чегарасидаги шимолидаги Тавуш вилоятигача бормасликни тавсия қилди.

Ўша кунининг ўзида АҚШнинг Озарбайжондаги элчихонаси ўз фуқароларини "Арманистон-Озарбайжон чегарасида кескинликнинг кучайиши муносабати билан" Апшерон ярим оролидан чиқмасликка чақирди. Эҳтимол, бу оддий тасодиф эмас, балки ҳарбий-сиёсий мақсадни кўзлаб қилинган мураккаб ҳаракатларнинг натижасидир.

АҚШнинг иқтисодий ва ҳарбий соҳаларда Россия чегараларида ҳукмронлик қилишга интилиши Кавказ ва бошқа ҳудудларда ўртача интенсивликдаги қуролли можаролар режали серияларга тўлиқ мос келади.

Улар МДҲ давлатлари аҳолисига ачинмайдилар ва Россиянинг ресурслари ҳарбий таҳдидни йўқ қилиш учун йўналтирилиши кафолатланади. Яъни, дунёнинг бошқа қисмларида Вашингтон билан рақобатлашиш учун Москвада куч ва ресурслар камроқ қолади. Тоғли Қорабоғ можаросининг кескинлашиши Россия учун аниқ муаммоларни келтириб чиқаради ва АҚШ миллий манфаатларига тўлиқ жавоб беради.

1255
Логотип проекта Северный поток - 2 на одной из труб

Америка газининг қўлидан Россия газининг ўрнини боса олиш келадими

582
(Янгиланган 18:03 28.09.2020)
Сўнгги пайтларда “Шимолий оқим-2” қурилиши якунланиши муаммоси ортидан тез-тез оммавий ахборот воситаларида Россия етказиб беришисиз Европа Американинг қиммат суюлтирилган табиий гази учун кўп ортиқча пул тўлайди деган фикрлар янграмоқда.

ТОШКЕНТ, 28 сен — Sputnik. Сўнгги пайтларда “Шимолий оқим-2” қурилиши якунланиши муаммоси ортидан тез-тез оммавий ахборот воситаларида шундай фикрлар янграмоқда: “Россия етказиб беришисиз Европа Американинг қиммат суюлтирилган табиий гази (СТГ) учун кўп ортиқча пул тўлайди”. Ушбу фикр танқидчилари кулимсираб дейишмоқда: қаранг, ўша Америка СТГ Европа газ биржасида қолган бошқа газлар сингари ўша нархларда (ҳозир эса умуман – жуда арзон) сотилмоқда.

Ким ҳақ? Ҳаёт ҳар доимгидек оддий схемаларга қараганда мушкулроқ: ўрганиб чиқишни таклиф қиламиз.

Аввалига эслатиб ўтамиз, “Шимолий оқим-2”, асосан, Украина транзитининг катта қисми ўрнига бунёд этилмоқда, чунки келажакда Россия гази экспортининг сезиларли ўсишини кутишга тўғри келмайди (сўнгги йилларда биз кўрган “стандарт” 200 миллирад кубометр билан таққосланганда). Бунинг устига Украина транзити (ҳар ҳолда ҳозирча) ҳозирги ҳажмлардан кўпроқ ташишга имкон беради. Шу боис, талаб ва таклиф мувозанати томонидан ҳеч нарса ўзгармайдигандек.

Қолаверса: Украина транзити тўрт йилга тўланган (йилига 40 миллиард кубометр), “Шимолий оқим-2” эса 55 миллиард қувватига эга бўлади. Яъни мулоҳаза юритишнинг ушбу босқичида “Шимолий оқим-2”ни қуриб битказишдан буткул фаразий воз кечиш ёки номуайян муддатга “Газпром”нинг аниқ молиявий йўқотишларига олиб келади, холос (ахир қурилишдаги катта маблағларни шунчаки ҳисобдан чиқаришга тўғри келади), лекин Европани Россия гази ўрнига Америка СПГини харид қилишга мажбурлашга ёрдам бермайди.

Шунинг учун Америка томони ШО-2 учун қийинчилик туғдириб, ўзининг СТГ учун янги жой олишни режалаштирмоқда деган фикрдан келиб чиқсак, бу бир нарсани англатади: блокланган ШО-2 ортидан Украина транзити (қайси сабабларга кўра эканлиги муҳим эмас) тўхтатиб қўйилиши керак.

Фикр юритишда давом этамиз. Бу Америка СТГга ёрдам бера оладими?

Биринчидан, ҳар қандай ҳолда газ (СТГ ҳам) қимматлашади, 50 миллиард кубометрнинг бозордан кетиши – жаҳон савдоси учун етарлича сезиларли ҳажм. Юқорироқ биржа нархлари эса муқаррар равишда Америка СТГ сотувида ҳам рентабеллик ошишига олиб келади.

Иккинчидан, асосийси. Бу ерда эслатиб зарурки, ҳозирги суюлтирилган гази экспорти доирасида АҚШ ҳар қандай ҳолда суюлтириш учун кафолатланган тўловни олмоқда. Паст глобал котировкаларда савдогарлар азият чекмоқда. Яъни АҚШнинг, умуман, аллақачон қурилган заводлардан СТГ сотувини бирор бир йўл билан рағбатлантиришининг ҳожати йўқ.

Энг муҳими – СТГнинг янги лойиҳалардан шартнома тузиши. АҚШ СТГ импортчилари ҳозирда вақтда юз тутган вазиятдан сўнг, улар ҳатто ёқилғи сотиб олишмайди, бироқ суюлтириш тучун мажбурий йиғим тўлашади (бу СТГнинг деярли ярим нархи), бирор кишини бундай шартлар билан янги партияга шартнома тузишга ундаш қийин бўлади. Амалга оширилмаган лойиҳалар эса ҳали бисёр. Бу ерда Европа бозори асқотган бўлар эди.

Бундан, аслини олганда, биз аввал бошида фикр юритишни бошлаган қарама-қаршилик пайдо бўлади. Ҳа, ҳозир Америка СТГ бошқалари каби ҳақиқатдан сотилмоқда, жумладан, Европада, паст нархларда. Бозода инқироқ, маҳсулотни эса барибир қаердадир сотиш керак, заводлар аллақачон қурилган, савдогарлар эмас “суюлтир-ёки-тўла” шартлари билан харид қилиш шартномасини тузган.

Бошқа томондан, Европа ҳам тушуниши керакки, арзон америка гази – бу бошқа ҳолларда тезда Осиё, кўпроқ фойларироқ бозорларга кетувчи ортиқча нарса. Кафолатганган етказиб беришни истайсизми – узоқ муддатли шартнома тузинг ва кўпроқ тўланг.

Америка СТГ бошқа етказиб беришларга қараганда қанчалик қиммат бўлади?

Бу ерда қайд этиш жоизки, ҳозирда газ (СТГ) баҳосини белгилашнинг учта асосий варианти мавжуд: (1) стоп-нарх, (2) нефтга боғланган ва (3) АҚШ ичида газ нархига асосланган плюс суюлтириш учун тўлов Америка СТГ учун.

Бозорнинг нормага қайтишида газнинг биржа нархи минг кубометри учун 200 доллар атрофида бўлади. Баррели учун 50 доллар нефтда нефтга боғланган газ нархи ҳам худди шундай бўлади. Ҳар қандай ҳолда ҳозир “Газпром” аллақачон газнинг катта қисмини ЕИга биржа нархларига боғланган ҳолда сотмоқда, шунинг учун нефтга боғланишга эмас, айнан бу котировкаларни ҳисобга олган ҳолда иш кўриш яхшироқ.

Америка СТГ қайси нархда юклба жўнатилади? Унинг нархи АҚШ ичидаги газ нархига (у ўзгариб туради, ва бу – ноаниқликнинг асосий омили), суюлтириш қиймати ва Европага етказиб бериш нархига боғлиқ. Ҳисоб-китобга чуқур шўнғимасдан, минг кубометри учун 220 доллардан 270 долларгача бўлиши мумкинлиги айтиш мумкин.

Бошқача қилиб айтганда, агар илгари, 2013 йилда Америка СТГ бошқаларга қараганда арзонроқ кўринган бўлса, ҳозирги шароитларда у қимматроқ бўлмоқда.

Яна бир савол. Нима учун Европа айнан Америка СТГини харид қилиши лозим. Нега Россия ва Қатар газини эмас? Устига устак яқин кунларда Қатор газининг қисми биржа бозори нархларига боғланган ҳолда сотилиши ҳайратланарли бўлмайди.

Агар ЕИ ва АҚШ ўртасидаги алоҳида муносабатларга боғлиқ томонларни бир четга суриб қўйса, бундай сабаблар йўқ. Умуман олганда ЕИ эҳтимолий танқисликни ҳар қандай газ билан тўлдириши мумкин.

Эҳтимол, шу туфайли ҳозир алмаштириш ҳақида гап бормоқда: газ қувурини қуриб битиришга рухсатнома эвазига Германияда бир неча янги СТГ терминалини айнан Америка СТГга мўлжаллаш (дейлик, 10-20 миллиард газ, ёки ШО-2 қувватининг 20-40 фоизи).

Якун ясаймиз.

Биринчидан. Россия газини Америка СТГ ўрнига алмаштириш фақат бир вақтнинг ўзида иккита шартни бажаришда мумкин: ШО-2 лойиҳасини ёпиш ва Украина транзитини тўхтатиш. Бу ҳолда Россия экспорти чекловини бутун газ бозоридаги нархлар қўллаб-қувватлайди.

Иккинчидан. Ҳар қандай ҳолда Америка СТГ бир неча баробарга эмас, бозордаги бошқа газларга қараганда 10-30 фоизга қимматроқ бўлади. Ҳаммаси Америка ичидаги газ котировкага боғлиқ. Лекин АҚШдан СТГ етказиб бериш учун узоқ муддатли шартнома тузаётиб, Европа АҚШда газнинг ички нархларига боғлиқ бутун хатарини ўз зиммасига олади.

Ўз навбатида, биз ҳозир Европада кўраётган арзон Америка СТГ (қолганлари ҳам) – бу бозордаги газнинг ҳаддан ташқари кўплиги натижаси: савдогарлар Америка СТГ шартномалари бўйича ҳеч бўлмаганда зарарни қисман қоплаш учун уни сотишмоқда. Агар Европа АҚШдан кафолатланган етказиб беришни истаб қолса, Америка СТГ баҳолаш формуласи бўйича тўлашига тўғри келади, воз кечишнинг имкони бўлмайди.

Сўнгги сўз ўрнида. АҚШ Европага ўзининг СТГини зўрлаб ўтказиб, биринчи навбатда ҳозирги етказиб беришлар ҳақида эмас, балки истиқболдагилар ҳақида ўйламоқда. Гап янги суюлтириш заводлари ва уларни СТГ етказиб беришнинг кафолатланган шартномалари билан таъминлаш ҳақида бормоқда. Заводларни бунёд этишга тахминан тўрт йил вақт керак, айнан шу вақтга келиб Украина билан амалдаги транзит шартномаси тугайди.

Манба: РИА Новости.

582
Ракетные установки Азербайджана ударили по Нагорному Карабаху

Қорабоғдаги зиддийлашув ва дронни қўллашдаги "сурия" тажрибаси

128
Тоғли Қорабоғдаги ҳарбий ҳаракатлар можаро томонларининг технологик жиҳатдан сезиларли тараққий этганини намоён қилмоқда, деб ёзади ҳарбий шарҳловчи Александр Хроленко

Озарбайжон ва Арманистон қўшинлари разведка ва зарба учувчисиз учиш қурилмалари (УУҚ)дан - "сурия тажрибаси"ни ҳисобга олган ҳолда фаол фойдаланишмоқда. Бу табиийки жонли куч ва техникада йўқотишлар сони ортишини келтириб чиқармоқда.

Яқин ўтмишда рўй берган худди шу сингари жанговар ҳаракатлардан фарқли ўлароқ, Қорабоғдаги ҳозирги оғир аслаҳалар қўлланилаётган зиддият жанг майдонида олинган видео билан кечаётганига гувоҳ бўлмоқдамиз. Бу кадрларда Озарбайжон ва Арманистоннинг ҳавода мунтазам кузатилаётган разведка ва зарба дронларини кўриш мумкин.

Арманистон ҳарбий идораси маълумотларига кўра, озарбайжон қўшинлари 29 сентябрь куни арман ҳудуди Варденис шаҳрида жойлашган ҳарбий қисм бўйлаб туркияда ишлаб чиқарилган дрон ёрдамида авиазарба беришди. Сал олдин Озарбайжон Мудофаа вазирлиги Арманистон қуролли кучлари Қорабоғ билан чегаратуташув жойида аҳоли пунктлари Арманистон ҳарбий кучлари томонидан ўққа тутилгани ҳақида баёнот берган эди.

Позиция жанглари давом этмоқда, рақиблар бир-бирига алоҳида (нуқтали) зарба беришмоқда. Можаро ҳудудидан қочоқлар сезиларли оқимининг йўқлиги ҳам жанговар ҳаракатларнинг нисбатан босиқ характеридан далолат бермоқда.

Қайноқ осмон

Айни вақтда экспертлар ҳамжамияти фақатгина АР ва ОР ҳарбий идораларининг расмий маълумотига таянишлари мумкин. Қорабоғ кучлари гўёки 49та озарбайжон дронларини уриб туширган, ўз навбатида, арман армияси 18та УУҚдан жудо бўлган. Тахминимча, рақамлар ўта бўрттирилган.

Таққослаш учун, ўтган ўн йил мобайнида Тоғли Қорабоғда йигирмага яқин озарбайжон ва арман УУҚлари уриб туширилган эди. Аммо ҳар нега қарамай, минтақадаги дронлар уруши - бу ҳақиқат. Сурия тажрибаси эса шуни кўрсатмоқдаки, замонавий қуролли можароларда учувчисиз комплекслар аҳамияти мунтазам ортиб бормоқда.

Яқин келажакда жанговар ҳаракатлар стратегияси ва тактикаси кўп ҳолларда сунъий онгга эга бўлган разведка олиб бориш ва зарба бериш, юз ва ҳатто минглаб километрлардаги нишонларга "қўли етадиган" автоном учар аппаратлари томонидан белгиланади. Шу бугуннинг ўзида ҳам ЎЎҚлар томонидан жанговар ҳаракатлар зоналарида суткасига 24 соатлик назорат таъминланмоқда.

© Sputnik / Виталий Тимкив

Қорабоғ зиддиятида Боку асосан Исроилда ишлаб чиқарилган, 50 килогача юк кўтаришга қодир ва ҳаракат масофаси 250 км гача бўлган Aerostar, Hermes, Heron ва Harop дронларидан фойдаланмоқда. Бундай аппаратларни разведкада, ўт зарбасини тўғирлашда ҳамда рақибнинг жонли кучи ҳамда енгил зирҳланган техникасига қарши курашда бошқарилувчи жанговар захира сифатида қўллаш мумкин.

ЎЎҚ қимматбаҳо, ва Ҳаводан ҳужумга қарши мудофаа тизимлари воситалари учун етарлича сезилишга эга. Масалан, Hermes 20 миллион долларга яқин туради, аммо уни нишонга сари йўлда уриб туширишлари мумкин. Ҳаражатларни оптималлаштириш учун Озарбайжон исроилнинг Aeronautics Defense компанияси ишлаб чиқарадиган дрон-камикадзе "Орбитер-1К" Systemsнинг хилларидан бирига ўхшаш, ўз-ўзидан тўғирланадиган, кўринувчан ва инфрақизил диапазонларда кузатув оптик-электр тизимига эга, осмонни қўриқловчи "Зарба" жанговар захираларини лицензион ишлаб чиқарилишини йўлга қўйди.

Каттагина маблағга эга бўлмаган ҳолда, Ереван ўз мудофаа саноати имкониятларига таянмоқда. Арманистон "Крунк" типидаги енгил (20 килогача юк кўтариш ва ҳаракат масофаси 150 км бўлган) ҳамда тоғли жойлар учун арзон ва самарали бўлган ўта кичик "Базе" разведка ва зарба аппаратларини ишлаб чиқармоқда ва қўлламоқда. Арман армиясининг 95%дан ортиқ дронлари - маҳаллий ишлаб-чиқарувчилар маҳсулотидир.

Жанубий Кавказ барқарор дунё учун қайноқ нуқта ва юқори технологик қурол учун анча тор бўлиб қолмоқда. Бундай юқоритехнологик қурол борган сари кўпаймоқда. Аммо жанг майдонида томонларнинг бирининг тотал устуворлиги ҳозирча кузатилмаяпти.

128