Лицевая сторона золотой медали XXII Олимпийских игр 1980 года

СССР олимпиячилари ўз ғалабалари учун қанча пул олишди ва гонорарларини нимага сарфлашди

723
Олимпиада-80да совринли ўринларни эгаллаганликлари учун совет спортчилари қандай мукофот олишган ва пулларини нимага сарфлаганлари - Sputnik материалида.

ТОШКЕНТ, 3 авг - Sputnik, Максим Огненный, Лев Рыжков, Алексей Стефанов. СССР спортчилари Москва Олимпиадаси-80да юқори натижаларга эришгани учун турли мукофотлардан кейин ҳам муносиб пулларни олишган. Спортчилар машиналар сотиб олди, таъмирлаш ишларини олиб борди, кимдир эса мукофотни ота-оналарига берди.

Даромад солиғи тўлови билан

Давлат Москва Олимпиадасида медални қўлга киритган совет спорт қаҳрамонларини қандай рағбатлантирди?

Машҳур чавандоз, СССРда хизмат кўрсатган спорт устаси, иккита Олимпия медаллари совриндори Виктор Угрюмов нархларни эслайди.

© Sputnik / Сергей Субботин
Призеры соревнований по выездке на Большой приз в личном первенстве (слева направо): Юрий Ковшов (СССР) - "серебро", Элизабет Тойрер (Австрия) - "золото", Виктор Угрюмов (СССР) - "бронза". XXII летние Олимпийские игры. Центральный стадион имени В.И. Ленина (ныне стадион "Лужники")

"1980 йилдаги Олимпия ўйинларида биринчи ўрин учун тўлов 4 минг рублни, иккинчи ўрин учун - 2 мингни, учинчи ўрин учун - 1,5 мингни ва шу тариқа олтинчи ўринга минг рубль беришган, - дейди Виктор Угрюмов. Жамоавий ҳисобда "олтин"ни, якка биринчиликда эса "бронза"ни қўлга киритганим учун жами 5,5 минг рубль олдим".

Медаллар учун мукофотлар "соф" ҳолда эмас, балки солиқлар ва бошқа моддаларни, масалан, боласизлик учун ушлаб қолинган ҳолда берилди.

"Олтин" учун 4 минг тшлашган, ундан даромад солиғини ушлаб қўлимизга 3600 ёки 3700 рубль – аниқ эсимда йўқ- чиқарди, - дейди Москва Олимпия ўйинларида еттита медалга эришган афсонавий гимнаст Александр Дитятин. - Менда учта "олтин" ва тўртта "кумуш" бўлган.

© Sputnik / Дмитрий Донской
Александр Дитятин, абсолютный Олимпийский чемпион 1980 года по спортивной гимнастике, выполняет упражнение на кольцах. XXII летние Олимпийские игры

Гимнастикачи еттита Олимпия медаллари учун солиқдан кейинги аниқ суммаси эсида йўқ. Унинг айтишича, бу тахминан 20 минг рубль бўлган. Аммо шунга қарамай у кўпроғини кутган.

"Олтин медал учун бизга 10 мингдан ваъда қилишган, шунинг учун кутилган ва ҳақиқатдаги маблағлар фарқлар яққол", - дея қўшимча қилади спортчи.

Спортчи Москвадан қанча узоқ яшаган бўлса, ушлаб қолиш шунча кўп бўлган. Ўтказмалар учун катта миқдорда маблағлар ушлаб қолинарди. Шу нуқтаи назардан, собиқ СССР республикалари спортчиларига омад унча кулиб боқмади.

"Ўша пайтда менга мукофот медали учун уч минг рублдан кўпроқ пул тўлашди, - деб эслайди Олимпиада-80 совриндори Лариса Савкина. - Ва шунингдек, Москвадан мен яшаган Озарбайжонга ўтказаётганда ҳам улардан каттагина фоиз ушланиб қолди. Яъни, ўша пайтга бу кичик хам эмас эди, аммо замонавий олимпиячилар оладиганича кўп эмас".

Ўзбекистонга жўнатиш учун гонорарнинг тахминан бешдан бир қисми ушланиб қолинган.

"М укофот пулларини биз ғам 1.5 минг рубльдан олдик, - дейди Валентина Заздравных, чим устида хотин-қизлар хоккейида Олимпиада-80 "бронза" совриндори. - Барча ушланмаларни ҳисобга олганда, 1200 рубль қолган".

Автомобиллар, мебел ва линолеум

Олимпиячилар мукофот пулларини нималарга сарфлашди? Асосан, албатта, улар қиммат харидлар қилишган.

© Sputnik / Сергей Лидов
Олимпийский чемпион 1976 года, чемпион СССР фехтовальщик Виктор Кровопусков

"Москвада иккита олтин медални қўлга киритдим, - дейди қиличбоз Виктор Кровопусков. - Мен мукофотни асосан мебелга сарфладим. Олимпиада арафасида менга пойтахтдан квартира беришди. У мутлақо бўш эди ва мен жиҳозларни сотиб олишга муваффақ бўлдим. Унда "Волга" нархи, менича, 4,5 минг рубль бўлган ("Волга", моделига қараб 10 дан 15 минг рублгача бўлган -таҳр.). Энди медалчиларга Қизил майдонга машиналар калитлари билан еткаб келинмоқда. Ўша пайтлар эса машина сотиб олиш ҳуқуқи учун курашиш керак эди. Одамлар жуда кўп эди, хоҳловчилар ҳам кўп эди!".

Ўз мукофот пулларини ҳам еттита Олимпия медаллари совриндори Александр Дитятин ҳам шу тарзда сарфлади.

"Мен дарҳол янги машина сотиб олдим, эскисини сотиб юбордим ва Ленинград марказидаги тўрт хонали уйимни тўлиқ жиҳозладим", - деди афсонавий гимнаст.

Бошқа бир спортчи, сузувчи Владимир Сальников, Олимпиада-80да учта биринчи ўринни эгаллаган, айтиладиганидек, тийин-тийинигача аниқ сарф қилди.

"Учта олтин медал учун мен ВАЗ русумли автомашинани сотиб олишга муваффақ бўлдим, - деб эслайди Сальников. – Олтинчи модель, 2106, лекин экспорт варианти. Шу билан тугади".

© Sputnik / Савельев
Автомобили марки ГАЗ-24 ("Волга") в цехе готовой продукции Горьковского автомобильного завода

Биринчи ўрин учун медал соҳиби Галина Савкинанинг мукофот пули эса машинага етмади.

"Ушбу пул устига эрим билан қўшимча қарз олиб, "Жигули"нинг сўнги моделини  сотиб олдик, - дейди Олимпиада-80 чемпиони. – Жуда ҳайратланарлиси, биз мукофот пули ҳақида ўйламаганмиз ҳам. Ўша пайтга ақл бовар қилмайдиган мукофот бўлишини тасаввур ҳам қилмаганмиз. Ҳозирда мен ҳам олимпиячиларимиз учун хурсандман. Давлат машиналарни ҳадья қилиш имкони бўлса, бу яхшику. Спортчилар бунга лойиқ. Аммо ҳозир одамлар бошқача бўлиб кетишган. Ҳозирда одамларга рағбатлантириш керак ва у шундагина юқори натижаларга интилади".

Олимпиада-80 бронза медали совриндори Валентина Заздравных ҳам фурсатдан фойдаланиб, машина сотиб олди.

"Андижонда ҳаммамизга навбатдан ташқари машина сотиб олишга руҳсат берилди, - деб тушунтиради спортчи. Бу танқис эдику! Автомобил сотиб олиш учун биз бир неча йил кутишимиз керак эди. Бизга, хоккей терма жамоаси қизларига, ким машина сотиб олишни хоҳласа навбатдан ташқари имконият берилди. Машина оддий "Жигули" эди. Аммо барчаси ҳам сотиб ололмади. Баъзиларига эса шунчаки керак эмас эди".

Ҳамма ҳам машина ололмади. Барча медал совриндорлари шахсий транспортига эга бўлди деб ўйлаш хато бўлади.

"Менга Олимпия медали учун икки минг рубл миқдоридаги мукофот пули ажратилди, - деб эслайди Олимпиада-80 кумуш чемпиони, ўзбекистонлик спортчи Руслан Ямбулатов. - Мен уни квартирамни таъмирлашга сарфладим. Аниқроғи уч рулон Югославия линолеумини сотиб олдим, у ўша пайт танқис эди. Уни уч хонали квартирамга солдим. Битта рулоннинг нархи 500 рубльдан ошиқ эди".

Баъзи олимпиячилар мукофот пулларини умуман сарфламадилар.

"Мен доим пулларга нисбатан бир хил муносабатда бўлганман - мен фақат ўзимга керагини сотиб олганман, ошиқча ҳашамат қилмаганман, кейин шогирдларимнинг ота-оналари қарз сўрашди, - дейди Москва Олимпиадасининг икки карра медал совриндори Виктор Угрюмов. – Шу тариқа ҳаммасини бериб юбордим. Ҳеч қандай фоизлар ҳақида гап кетмаган ҳам. Кейин эса қайта қуриш юз берди, ҳаммаси қадрсизлана бошлади, қарзлар ҳамон қайтариб беришмади, лекин менинг омадим чопди – у одамлар инсофли бўлиб чиқди. Улар билан ўтирдик, улар мендан олган пулларга нима сотиб олганларини ва бу нарсаларнинг ҳозирги нархини ҳисобладик ва улар курс бўйича долларда қайтариб беришди. Шу пайт биринчи набирам дунёга келган эди – барчасини қизимга бериб қўя қолдим".

Олимпиячи автомобилни навбатсиз сотиб олиш ҳуқуқини тошкентлик дўстига бериб юборди.

Сузувчи Александр Сидоренко ҳам ўзига сарфлаб ўтирмади. Спортчининг сўзларига кўра, унинг отаси узоқ вақтдан бери машинани орзу қилган, натижада олимпиада мукофотини медалчи отасига бериб юборди.

© Sputnik / Юрий Сомов
Чемпион Европы и мира 1978 года, член Олимпийской сборной СССР по плаванию Владимир Сальников (справа) со своим тренером Игорем Кошкиным

Турар-жой учун кураш

Спортчиларда мукофот пулига кирмаган  яна бир имтиёзи бор эди. Уларга Совет Иттифоқида квартиралар берилиши мумкин эди, бу квартиралар ҳам навбатда турганлар орасида тақсимланган эди - улар ўн ёки ундан кўп йил кутишларига тўғри келарди, аммо уларга текин бериларди. Ва мамлакат ғурури бўлган Олимпиада чемпионларига навбатда навбатдан ташқари уй берилди.

"Олимпиададан сўнг, эрим иккаламизга Бокуда квартира берилди, - дейди олтин медал совриндори Лариса Савкина. - Менга бу квартира Гарик Каспаровдан “мерос” бўлиб ўтди, унга спорт қўмитасидан шахмат бўйича жаҳон чемпионлигига номзод сифатида каттароқ ва яхшиғи берилди".

Еттита медал совриндори Александр Дитятин ўз хизматлари учун Ленинград марказида тўрт хонали квартирани олди. Аммо бундай бахт учун курашишга тўғри келди.

"Бу яшаш шароитларини яхшилаш деб номланарди, чунки бундан олдин менда кичикроқ квартира бор эди, - дейди чемпион. - Рафиқам, ўғлим Алёша ва ота-онам билан Олимпиада-80 гача уч хонада яшаганмиз. Аммо биз дарҳол кўчиб ўтолмадик. Ленинград шаҳар ижроқўми раиси менга марказда тўрт хонали квартира учун ҳужжатга имзо чекди, аммо аён бўлишича, узоқ вақт давомида менга мос келадиганини топа олишмаган".

Натижада, спортчи ташаббусни ўз қўлига олишга мажбур бўлди. Ўртоқлари гимнастга ўзи учун бошқа альтернатива топиш мумкинлигини айтишди ва буни қандай қилиш кераклигини тушунтиришди.

"Тайёр вариант билан мен квартиралар тақсимланадиган жойга келдим, топганимни айтдим, ордер беришларини сўрадим, - дея давом эттиради Александр Дитятин. - Албатта, буни қилишни истамаган амалдорлар ҳам бор эди – гўё мен кимманки улар менга квартира беришга мажбур? Аммо барчаси яхши якунланди ва шароитларимни яхшилаб беришди".

Кўп йиллар ўтгач, катта ўғли аллақачон улғайганида ва Александр Дитятин ўз рафиқаси билан ажрашганида, Санкт-Петербург марказидаги "спорт уйи" учта квартирага алмаштирилди.

723
Мавзу:
Олимпиада-80: ҳаммаси қандай бўлган эди? (22)
Адрут. Нагорный Карабах

Қорабоғдаги можаро - Россияни Кавказ урушига тортишга уриниш

96
(Янгиланган 13:54 29.09.2020)
Тоғли Қорабоғ муаммоси ҳарбий йўл билан ҳал қилинмаяпти. Можаронинг ҳар икки томони - Озарбайжон ва Арманистон ва ЕХҲТнинг учта ҳамраислари - Россия, АҚШ ва Франция бошчилигидаги Минск гуруҳи - бу аниқ фикрга қўшиладилар.

Тоғли Қорабоғдаги қуролли қарама-қаршиликнинг кучайиши, Боку ва Ереван ўртасидаги узоқ муддатли ҳарбий-сиёсий зиддиятлар бугунги кунда учинчи давлатлар томонидан ғаразли мақсадларга эришиш воситаси сифатида фойдаланилмоқда.

Кимдир Россияни Кавказдаги катта урушга тортиб, унинг куч ва воситаларини Беларусь, Сурия, "Шимолий оқим-2" ва бошқа геосиёсий қарама-қаршилик нуқталаридан чалғитишга ҳаракат қилмоқда деган таассурот пайдо бўлмоқда.

Можаронинг бевосита иштирокчилари - Боку ва Ереван - била туриб ёки иложсизлик ортидан Москвага "панд беришмоқда", МДҲ ва КХШТ хавфсизлик тизимини бузишмоқда. Кавказда ғаразли манфаатларга эга бўлган қатор Ғарб давлатлари томонидан ташқи "куч проекцияси" билан боғлиқ бўлган геосиёсий хатарлар ҳам мавжуд.

Тоғли Қорабоғ муаммоси ҳарбий йўл билан ҳал қилинмаяпти. Можаронинг ҳар икки томони - Озарбайжон ва Арманистон ва ЕХҲТнинг учта ҳамраислари - Россия, АҚШ ва Франция бошчилигидаги Минск гуруҳи - бу постулатга қўшиладилар.

Музокаралар жараёни аста-секин ва қийин кечмоқда, аммо 27 сентябрда оғир артиллерия, танклар, ракета тизимлари ва зарба берувчи самолётлар ёрдамида фаол жанговар ҳаракатларга ўтиш учун объектив сабаб йўқ.

Арманистон ва Озарбайжон ҳарбий идораларининг вайрон қилинган душман танклари акс этган видеороликларини нашр этиш соҳасидаги давом этаётган "мусобақа", ҳар икки томондаги йўқотишлар бўйича қўрқинчли статистика Россияда арман ва озарбайжон халқларига самимий ачиниш хиссини келтириб чиқармоқда.

Жанговар ҳаракатлар можаронинг ҳеч қайси томони учун объектив равишда фойдасиздир ва агар вазият янада кучайса оқибатлари энг кутилмаган бўлиши мумкин: хорижий тинчликпарвар кучларни киритиш (хавфсизлик зоналарини шакллантириш) ёки воқеаларнинг энг салбий ривожида - КХШТ давлатлари (биринчи навбатда Россия) ва НАТО (Туркияга ишора қилмоқда) иштирокида Жанубий Кавказда кенг кўламли уруш.

Эслатиб ўтаман, озарбайжон-арман аҳолиси аралаш яшаган ҳудудда можаро 1988 йил феврал ойида, Тоғли Қорабоғ автоном вилояти Озарбайжон ССР таркибидан чиққанлигини эълон қилганида бошланган эди.

Биринчи босқичда СССР ИИВнинг Ички қўшинлари тинчликпарвар куч ролини бажарган, улар  уч йил давомида фаол қуролли тўқнашувни ушлаб туришга муваффақ бўлишган.

Совет Иттифоқи парчаланиб, ички қўшин олиб чиқилгандан сўнг, кураш янги куч билан авж олди ва 1994 йилга келиб Озарбайжон Тоғли Қорабоғнинг катта қисми ва унга қўшни етти туман устидан назоратни йўқотди.

ЕХҲТнинг Минск гуруҳи доирасида низони тинч йўл билан ҳал этиш бўйича музокаралар 1992 йилдан бери олиб борилмоқда, вақти-вақти билан қуролли қарама-қаршилик авж олмоқда.

Координатлар янги тизими

Тоғли Қорабоғдаги ҳарбий ҳаракатлар бўйича жуда зиддиятли маълумотлар келмоқда. Озарбайжон ва Арманистон бир-бирини эскалациянинг бошланишида айбламоқда ва гўё фақат қуролли провокацияларга жавоб беришмоқда. Шу фонда душанба куни Озарбайжонда қисман сафарбарлик эълон қилинди, президент Илҳом Алиев республиканинг бир қатор шаҳар ва вилоятларида ҳарбий ҳолатни жорий қилди. Бир кун аввал Арманистонда умумий сафарбарлик ва ҳарбий ҳолат эълон қилинди.

Президент Азербайджана Ильхам Алиев
Официальный сайт президента Азербайджана

Озарбайжон ҳукумати маълумотларига кўра, 27 сентябрь куни Арманистон қўшинлари ўзига хос "хавфсизлик камари" деб номланган еттита қишлоқни тарк этишди (Совет даврида Озарбайжон ССРнинг бу ҳудуди Тоғли Қорабоғ автоном вилоятига кирмаган ва 1990 йилларнинг бошларида Арманистон кучлари назорати остига ўтган). 28 сентябрь куни эрталаб тан олинмаган Тоғли Қорабоғ президенти Араик Арутюнян: "Биз позицияларимизни йўқотдик, биз яна йўқотамиз, лекин биз позицияларни қайтариб оламиз ". Позицион жанглар давом этмоқда. Бирон бир томоннинг катта устунлиги кузатилмапти.

Боку ва Ереван юқори қувватли кўп марталик ракета тизимлари ва "Искандер" ракеталари, зарба берувчи самолётлар ва учувчисиз самолётлар ёрдамида бир хил даражада "тарихий адолатни тиклашга" тайёр. Ҳар кунги жанговар ҳаракатлар янги қурбонлар ва вайронагарчиликларга олиб келади.

Бундай вазиятда 27 сентябрда ким биринчи бўлиб оғир артиллерия ва танклардан ўқ узгани,  жанговар майдонда устунликни намойиш этиши муҳим эмас. Бугунги кунда асосий нарса - Тоғли Қорабоғ чегарасидаги эскалацияни тўхтатиш, музокаралар столига қайтиш, одамлар ҳаётини сақлаб қолиш. Иттифоқдош мажбуриятларни унутмаслик керак.

Агар Боку ва Ереван ўзларини Москванинг иттифоқдоши деб ҳисобласалар, улар Россиянинг позициясини ҳисобга олиши, мавжуд ўзаро муносабатлар тизими ва минтақавий хавфсизлик тизимининг бузилиш оқибатларини англаши керак.

Қуролли қарама-қаршилик томонларининг энг мураккаб зиддиятлари, жиддий баҳслари ва сабабларини ҳисобга олган ҳолда ҳам Россияга Кавказдаги уруш керак эмас. Россия Ташқи ишлар вазирлиги Тоғли Қорабоғ можароси томонларини "ўт очишни дарҳол тўхтатишга" чақирди.

Ишонаманки, ақл-идрок устунлик қилиб, коалиция гуруҳлари иштирокидаги кенг кўламли ҳарбий эскалацияга етиб бормайди. Бундан ташқари, Қорабоғ кескинликнинг авж олишига халқаро реакцияси умуман тинч йўл билан ҳал этишга қаратилган.

Европа Иттифоқи давлатлари, АҚШ ва Эрон ўз хавотирларини билдирмоқда ва воситачилик хизматларини таклиф қилмоқда. Фақат Туркия президенти Тайиб Эрдўған куч билан ҳал қилиш сценарийни қўллаб-қувватламоқда, лекин бу асосан сўзда. Ҳатто жанговар Анқарада ҳам Жанубий Кавказдаги хавфли ўйинда йўқотадиган нарсаси бор. Арманистонга қилинган ҳужум муқаррар равишда КХШТнинг жавобини, яъни Россия билан уруш (бу Греция билан Кипр эмас). Жанговар тадбирларнинг асосий буютмачиси ким ва фойдаси кимга бўлади?

Олдиндан кўра билиш ажойиб қобилияти

Воқеалар ва Вашингтоннинг уларга расмий муносабатидан сезиларли равишда олдин АҚШнинг Озарбайжон ва Арманистондаги дипломатик ваколатхоналари 25 сентябрь, жума куни ўз фуқароларини вазиятнинг кескинлашиши тўғрисида огоҳлантирди.

АҚШнинг Арманистондаги элчихонаси Тоғли Қорабоғ, Диличан миллий боғидан Грузия билан чегарасидаги шимолидаги Тавуш вилоятигача бормасликни тавсия қилди.

Ўша кунининг ўзида АҚШнинг Озарбайжондаги элчихонаси ўз фуқароларини "Арманистон-Озарбайжон чегарасида кескинликнинг кучайиши муносабати билан" Апшерон ярим оролидан чиқмасликка чақирди. Эҳтимол, бу оддий тасодиф эмас, балки ҳарбий-сиёсий мақсадни кўзлаб қилинган мураккаб ҳаракатларнинг натижасидир.

АҚШнинг иқтисодий ва ҳарбий соҳаларда Россия чегараларида ҳукмронлик қилишга интилиши Кавказ ва бошқа ҳудудларда ўртача интенсивликдаги қуролли можаролар режали серияларга тўлиқ мос келади.

Улар МДҲ давлатлари аҳолисига ачинмайдилар ва Россиянинг ресурслари ҳарбий таҳдидни йўқ қилиш учун йўналтирилиши кафолатланади. Яъни, дунёнинг бошқа қисмларида Вашингтон билан рақобатлашиш учун Москвада куч ва ресурслар камроқ қолади. Тоғли Қорабоғ можаросининг кескинлашиши Россия учун аниқ муаммоларни келтириб чиқаради ва АҚШ миллий манфаатларига тўлиқ жавоб беради.

96
Логотип проекта Северный поток - 2 на одной из труб

Америка газининг қўлидан Россия газининг ўрнини боса олиш келадими

495
(Янгиланган 18:03 28.09.2020)
Сўнгги пайтларда “Шимолий оқим-2” қурилиши якунланиши муаммоси ортидан тез-тез оммавий ахборот воситаларида Россия етказиб беришисиз Европа Американинг қиммат суюлтирилган табиий гази учун кўп ортиқча пул тўлайди деган фикрлар янграмоқда.

ТОШКЕНТ, 28 сен — Sputnik. Сўнгги пайтларда “Шимолий оқим-2” қурилиши якунланиши муаммоси ортидан тез-тез оммавий ахборот воситаларида шундай фикрлар янграмоқда: “Россия етказиб беришисиз Европа Американинг қиммат суюлтирилган табиий гази (СТГ) учун кўп ортиқча пул тўлайди”. Ушбу фикр танқидчилари кулимсираб дейишмоқда: қаранг, ўша Америка СТГ Европа газ биржасида қолган бошқа газлар сингари ўша нархларда (ҳозир эса умуман – жуда арзон) сотилмоқда.

Ким ҳақ? Ҳаёт ҳар доимгидек оддий схемаларга қараганда мушкулроқ: ўрганиб чиқишни таклиф қиламиз.

Аввалига эслатиб ўтамиз, “Шимолий оқим-2”, асосан, Украина транзитининг катта қисми ўрнига бунёд этилмоқда, чунки келажакда Россия гази экспортининг сезиларли ўсишини кутишга тўғри келмайди (сўнгги йилларда биз кўрган “стандарт” 200 миллирад кубометр билан таққосланганда). Бунинг устига Украина транзити (ҳар ҳолда ҳозирча) ҳозирги ҳажмлардан кўпроқ ташишга имкон беради. Шу боис, талаб ва таклиф мувозанати томонидан ҳеч нарса ўзгармайдигандек.

Қолаверса: Украина транзити тўрт йилга тўланган (йилига 40 миллиард кубометр), “Шимолий оқим-2” эса 55 миллиард қувватига эга бўлади. Яъни мулоҳаза юритишнинг ушбу босқичида “Шимолий оқим-2”ни қуриб битказишдан буткул фаразий воз кечиш ёки номуайян муддатга “Газпром”нинг аниқ молиявий йўқотишларига олиб келади, холос (ахир қурилишдаги катта маблағларни шунчаки ҳисобдан чиқаришга тўғри келади), лекин Европани Россия гази ўрнига Америка СПГини харид қилишга мажбурлашга ёрдам бермайди.

Шунинг учун Америка томони ШО-2 учун қийинчилик туғдириб, ўзининг СТГ учун янги жой олишни режалаштирмоқда деган фикрдан келиб чиқсак, бу бир нарсани англатади: блокланган ШО-2 ортидан Украина транзити (қайси сабабларга кўра эканлиги муҳим эмас) тўхтатиб қўйилиши керак.

Фикр юритишда давом этамиз. Бу Америка СТГга ёрдам бера оладими?

Биринчидан, ҳар қандай ҳолда газ (СТГ ҳам) қимматлашади, 50 миллиард кубометрнинг бозордан кетиши – жаҳон савдоси учун етарлича сезиларли ҳажм. Юқорироқ биржа нархлари эса муқаррар равишда Америка СТГ сотувида ҳам рентабеллик ошишига олиб келади.

Иккинчидан, асосийси. Бу ерда эслатиб зарурки, ҳозирги суюлтирилган гази экспорти доирасида АҚШ ҳар қандай ҳолда суюлтириш учун кафолатланган тўловни олмоқда. Паст глобал котировкаларда савдогарлар азият чекмоқда. Яъни АҚШнинг, умуман, аллақачон қурилган заводлардан СТГ сотувини бирор бир йўл билан рағбатлантиришининг ҳожати йўқ.

Энг муҳими – СТГнинг янги лойиҳалардан шартнома тузиши. АҚШ СТГ импортчилари ҳозирда вақтда юз тутган вазиятдан сўнг, улар ҳатто ёқилғи сотиб олишмайди, бироқ суюлтириш тучун мажбурий йиғим тўлашади (бу СТГнинг деярли ярим нархи), бирор кишини бундай шартлар билан янги партияга шартнома тузишга ундаш қийин бўлади. Амалга оширилмаган лойиҳалар эса ҳали бисёр. Бу ерда Европа бозори асқотган бўлар эди.

Бундан, аслини олганда, биз аввал бошида фикр юритишни бошлаган қарама-қаршилик пайдо бўлади. Ҳа, ҳозир Америка СТГ бошқалари каби ҳақиқатдан сотилмоқда, жумладан, Европада, паст нархларда. Бозода инқироқ, маҳсулотни эса барибир қаердадир сотиш керак, заводлар аллақачон қурилган, савдогарлар эмас “суюлтир-ёки-тўла” шартлари билан харид қилиш шартномасини тузган.

Бошқа томондан, Европа ҳам тушуниши керакки, арзон америка гази – бу бошқа ҳолларда тезда Осиё, кўпроқ фойларироқ бозорларга кетувчи ортиқча нарса. Кафолатганган етказиб беришни истайсизми – узоқ муддатли шартнома тузинг ва кўпроқ тўланг.

Америка СТГ бошқа етказиб беришларга қараганда қанчалик қиммат бўлади?

Бу ерда қайд этиш жоизки, ҳозирда газ (СТГ) баҳосини белгилашнинг учта асосий варианти мавжуд: (1) стоп-нарх, (2) нефтга боғланган ва (3) АҚШ ичида газ нархига асосланган плюс суюлтириш учун тўлов Америка СТГ учун.

Бозорнинг нормага қайтишида газнинг биржа нархи минг кубометри учун 200 доллар атрофида бўлади. Баррели учун 50 доллар нефтда нефтга боғланган газ нархи ҳам худди шундай бўлади. Ҳар қандай ҳолда ҳозир “Газпром” аллақачон газнинг катта қисмини ЕИга биржа нархларига боғланган ҳолда сотмоқда, шунинг учун нефтга боғланишга эмас, айнан бу котировкаларни ҳисобга олган ҳолда иш кўриш яхшироқ.

Америка СТГ қайси нархда юклба жўнатилади? Унинг нархи АҚШ ичидаги газ нархига (у ўзгариб туради, ва бу – ноаниқликнинг асосий омили), суюлтириш қиймати ва Европага етказиб бериш нархига боғлиқ. Ҳисоб-китобга чуқур шўнғимасдан, минг кубометри учун 220 доллардан 270 долларгача бўлиши мумкинлиги айтиш мумкин.

Бошқача қилиб айтганда, агар илгари, 2013 йилда Америка СТГ бошқаларга қараганда арзонроқ кўринган бўлса, ҳозирги шароитларда у қимматроқ бўлмоқда.

Яна бир савол. Нима учун Европа айнан Америка СТГини харид қилиши лозим. Нега Россия ва Қатар газини эмас? Устига устак яқин кунларда Қатор газининг қисми биржа бозори нархларига боғланган ҳолда сотилиши ҳайратланарли бўлмайди.

Агар ЕИ ва АҚШ ўртасидаги алоҳида муносабатларга боғлиқ томонларни бир четга суриб қўйса, бундай сабаблар йўқ. Умуман олганда ЕИ эҳтимолий танқисликни ҳар қандай газ билан тўлдириши мумкин.

Эҳтимол, шу туфайли ҳозир алмаштириш ҳақида гап бормоқда: газ қувурини қуриб битиришга рухсатнома эвазига Германияда бир неча янги СТГ терминалини айнан Америка СТГга мўлжаллаш (дейлик, 10-20 миллиард газ, ёки ШО-2 қувватининг 20-40 фоизи).

Якун ясаймиз.

Биринчидан. Россия газини Америка СТГ ўрнига алмаштириш фақат бир вақтнинг ўзида иккита шартни бажаришда мумкин: ШО-2 лойиҳасини ёпиш ва Украина транзитини тўхтатиш. Бу ҳолда Россия экспорти чекловини бутун газ бозоридаги нархлар қўллаб-қувватлайди.

Иккинчидан. Ҳар қандай ҳолда Америка СТГ бир неча баробарга эмас, бозордаги бошқа газларга қараганда 10-30 фоизга қимматроқ бўлади. Ҳаммаси Америка ичидаги газ котировкага боғлиқ. Лекин АҚШдан СТГ етказиб бериш учун узоқ муддатли шартнома тузаётиб, Европа АҚШда газнинг ички нархларига боғлиқ бутун хатарини ўз зиммасига олади.

Ўз навбатида, биз ҳозир Европада кўраётган арзон Америка СТГ (қолганлари ҳам) – бу бозордаги газнинг ҳаддан ташқари кўплиги натижаси: савдогарлар Америка СТГ шартномалари бўйича ҳеч бўлмаганда зарарни қисман қоплаш учун уни сотишмоқда. Агар Европа АҚШдан кафолатланган етказиб беришни истаб қолса, Америка СТГ баҳолаш формуласи бўйича тўлашига тўғри келади, воз кечишнинг имкони бўлмайди.

Сўнгги сўз ўрнида. АҚШ Европага ўзининг СТГини зўрлаб ўтказиб, биринчи навбатда ҳозирги етказиб беришлар ҳақида эмас, балки истиқболдагилар ҳақида ўйламоқда. Гап янги суюлтириш заводлари ва уларни СТГ етказиб беришнинг кафолатланган шартномалари билан таъминлаш ҳақида бормоқда. Заводларни бунёд этишга тахминан тўрт йил вақт керак, айнан шу вақтга келиб Украина билан амалдаги транзит шартномаси тугайди.

Манба: РИА Новости.

495

Тошкентда 16 ёшли қиз ЙТҲ содир этди: қурбон бор

1
Ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлмаган 16 ёшли қиз ўзидан олдиндаги машинани қувиб ўтишга уринган. Натижада у билан тўқнашган ва қарама-қарши йўлга ўтиб кетган.

ТОШКЕНТ, 29 сен — Sputnik. Тошкентда 16 ёшли қиз содир этган йўл-транспорт ҳодисасида 14 ёшли бола қурбон бўлди. Бу ҳақда ИИВ ЙҲХББ ахборот хизмати хабар қилмоқда.

ЙТҲ 27 сентябрь куни соат 20:00 ларда Тошкент шаҳар Учтепа тумани 35-уй қаршисида содир бўлган. Ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлмаган 16 ёшли Ш.Н. “Спарк”ни бошқараётиб, ўзидан олдиндаги “Нексия” қувиб ўтишга уринган. Натижада у билан тўқнашган ва қарама-қарши йўлга ўтиб кетган. У ерда эса “Ласетти” билан тўқнашган.

Натижада “Спарк” йўловчиси 14 ёшли А.Н. шифохонага олиб кетилаётганда йўлда вафот этган. Ушбу автомобиль ҳайдовчиси 16 ёшли Ш.Н. ва “Ласетти” ҳайдовчиси 46 ёшли А.М. тан жароҳати олиб шифохонага ётқизилган.

Мазкур ЙТҲ юзасидан одам ўлимига олиб келган транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш билан жиноят иши қўзғатилган. Ҳозирда тергов ҳаракатлари олиб борилмоқда.

1